Σκέψη και Φαντασία Περισσότερα για την Τεχνητή Νοημοσύνη - Giorgio Agamben

Roberta González, Masque, 1965

Το πρόβλημα της τεχνητής νοημοσύνης, το οποίο συζητείται σήμερα όχι πάντοτε με τη φυσική νοημοσύνη, είχε στην ιστορία της δυτικής φιλοσοφίας -όπως είχαμε ήδη την ευκαιρία να δείξουμε εδώ-  έναν πρόδρομο: τον μοναδικό και ξεχωριστό νου του λατινικού αβερροϊσμού. Η αναλογία είναι τόσο πειστική —ένας μοναδικός και ξεχωριστός νους που σκέφτεται έξω από τα επιμέρους άτομα— ώστε αυτός να μπορεί ακόμη και να ταυτιστεί με τα ακρωνύμια του: Τεχνητή Νοημοσύνη (Intelligenza Artificiale) και Δρων Νους (Intelletto Agente)(όπως αποκαλούσαν οι αβερροϊστές τον ξεχωριστό νου). Για τους μεσαιωνικούς φιλοσόφους, που ως προς αυτό ήταν πιο οξυδερκείς από τους συγχρόνους μας, το κρίσιμο πρόβλημα είχε να κάνει με τον τρόπο με τον οποίο ο μοναδικός και ξεχωριστός νους ενώνεται (copulatur) με τα επιμέρους άτομα, αφότου το άτομο αποκτά (adeptus) τη σκέψη, κι έτσι μπορούμε να πούμε hic homo intelligit, αυτός ο άνθρωπος σκέφτεται. Για τον Αβερρόη, το μέσο που καθιστούσε δυνατή αυτή την ένωση ήταν η φαντασία, μια ικανότητα την οποία οι σύγχρονοί μας φαίνεται να στερούνται εντελώς. Πράγματι, με την τεχνητή νοημοσύνη, hic homo non intelligit, το άτομο παραιτείται από τη σκέψη και εκχωρεί την πολυτιμότερη ικανότητά του σε μια μηχανή, από την οποία αναμένει να σκέφτεται για λογαριασμό του και μάλιστα καλύτερα απ’ ό,τι εκείνος. Ακολουθώντας τις οδηγίες αυτού του αδυσώπητου αφέντη, η φαντασία δεν χρησιμεύει πλέον σε τίποτα (αν και κάποια μορφή φαντασίας πιθανώς να είναι απαραίτητη έστω και μόνο για την εφαρμογή ενός κανόνα). Ίσως το πραγματικό πρόβλημα με την τεχνητή νοημοσύνη να έγκειται στο ότι αυτή κατέστη δυνατή χάρη σε μια γενικευμένη απώλεια της ικανότητας για φαντασία, λες και πριν την έλευσή της να είχε προηγηθεί η εγκαθίδρυση μιας πανταχού παρούσας τεχνητής φαντασίας. Μια ανθρωπότητα που είχε χάσει τη φαντασία της ήταν έτοιμη να στερήσει από τον εαυτό της και τη σκέψη (η οποία, άλλωστε, όπως μας έχει ήδη διδάξει ο Αριστοτέλης, χωρίς τη φαντασία είναι απλώς αδύνατη). Το πρώτο βήμα για την αμφισβήτηση της κυριαρχίας της τεχνητής νοημοσύνης είναι, επομένως, μια υπομονετική, σχολαστική και μεθοδική αναζήτηση της χαμένης φαντασίας. Και εφόσον η σκέψη δεν είναι παρά η πλήρως πραγματωμένη μορφή της φαντασίας, τότε δεν θα υπάρχει πλέον καμία ανάγκη για τεχνητή νοημοσύνη.

 

3 Αυγούστου 2026

 

Υ.Γ. (του Παναγιώτη Καλαμαρά)Καθισμένος στη βεράντα του εστιατόριου «Μακρύς Γιαλός» στη Λάσση της Κεφαλονιάς, σκέφτομαι ότι δεν μπορεί να υπάρξει οποιουδήποτε είδους σχέση με ένα άτομο, είτε πολιτική, είτε επαγγελματική, είτε ερωτική, είτε φιλική, αν προηγουμένως δεν έχουμε φανταστεί μια ιστορία που πιθανόν να έχουμε μαζί του. Είναι μέσα από τη φαντασία αυτής της ιστορίας που αποφασίζουμε να κάνουμε τις σκέψεις μας για αυτό το άτομο, που συναντάμε αίφνης στον βίο μας, πραγματικότητα, κι έτσι προχωράμε στην περαιτέρω επαφή μαζί του, είτε πραγματοποιώντας τελικά είτε όχι αυτή μας την αρχική φαντασία. Αυτό ισχύει πολύ περισσότερο για ένα καλλιτεχνικό δημιούργημα, για ένα λογοτεχνικό έργο, για ένα πολιτικό σχέδιο ή για μια συναισθηματική περιπέτεια, αν πρώτα δεν τα πλάσουμε στη φαντασία μας, πώς μπορούμε μετά να περάσουμε στην υλοποίησή τους, έστω και με αρνητικά αποτελέσματα; Αλίμονο αν η τεχνητή νοημοσύνη ή οι αλγόριθμοι πάρουν τη θέση αυτής της φαντασίας. Μπορεί τις περισσότερες φορές να απογοητευόμαστε από την πραγμάτωση των προσδοκιών μας, το βιβλίο να μη βγαίνει και τόσο καλό, ο έρωτας να τελειώνει απροσδόκητα, το πολιτικό σχέδιο να διαψεύδεται εν τοις πράγμασι, όμως ποτέ καμία σχέση δεν είναι εντελώς ανούσια, ούτε μπορεί να προβλεφτεί εκ των προτέρων η έκβασή της. Αν χαθεί η ελπίδα η ζωή απλώς παύει να έχει νόημα και τότε μπορεί να επαληθευθεί ένα παλιό ρηθέν που έλεγε πως κάποιος πέθανε στα 17 και τον έθαψαν στα 70.