Ο πρώτος φίλος και ο πρώτος εχθρός - Giorgio Agamben

Όπως γράφει ένας φίλος μου επιστήμονας που αρέσκεται στον στοχασμό, το θεμελιώδες γεγονός στην ιστορία των έμβιων όντων υπήρξε η εμφάνιση ενός μικροοργανισμού ικανού να βιώνει πόνο. Φυσικά, η θέση αυτή χρήζει περαιτέρω διευκρίνισης, εισάγοντας –ή προσθέτοντας- στον «πόνο» την «απόλαυση». Αν συνδέσουμε αυτή τη θεμελιώδη ικανότητα των έμβιων όντων με όσα έγραψε ο Αριστοτέλης σχετικά με την αντίληψη της αίσθησης της ύπαρξης («το να αντιλαμβανόμαστε ότι ζούμε είναι ευχάριστο από μόνο του, γιατί η ζωή είναι αγαθό και είναι ευχάριστο να νιώθουμε ότι ένα τέτοιο αγαθό μας ανήκει»), τότε μπορούμε να πούμε ότι η πρωταρχική μορφή της ικανότητας βίωσης απόλαυσης ή πόνου συνδέεται με το ίδιο το γεγονός της ύπαρξης, με την αίσθηση του να είναι κανείς ζωντανός. Πράγματι, η αίσθηση της ευχαρίστησης ότι ζούμε έχει μια συμμετρικά αντίθετη αίσθηση, στην οποία, για κάποιον λόγο —ή ακόμη και χωρίς κανέναν προφανή λόγο— το να νιώθουμε ότι ζούμε είναι επώδυνο.

Το απόσπασμα του Αριστοτέλη που παραθέσαμε προέρχεται από την πραγματεία περί φιλίας, η οποία περιλαμβάνεται στα βιβλία VIII και IX των Ηθικών Νικομαχείων. Αφού όρισε την ευχαρίστηση που εμπεριέχει η αίσθηση του ζην, ο Αριστοτέλης προσθέτει ότι βιώνουμε την ίδια ακριβώς ευχαρίστηση και σε σχέση με την ύπαρξη ενός φίλου, με τη φιλία να είναι ακριβώς αυτό το «συναισθάνεσθαι» της ύπαρξης ενός άλλου προσώπου, το οποίο κατ’ αυτόν τον τρόπο καθίσταται ένας «έτερος εαυτός». Δεν πρόκειται απλώς για μια αίσθηση ύπαρξης, μια αίσθηση ότι κανείς ζει, αλλά για μια αίσθηση που είναι εξαρχής μοιρασμένη, μια από κοινού αίσθηση της ύπαρξης του άλλου• και η φιλία είναι η στιγμή αυτής της συν-αίσθησης της ύπαρξής του φίλου μέσα από το ίδιο το συναίσθημα της ύπαρξής μας.

Θα είναι τότε δυνατόν να διερευνηθεί αυτή η θέση σε σχέση με τον έτερο πόλο της αίσθησης της ύπαρξης, εκείνον στον οποίο η ύπαρξη δεν εμφανίζεται ως χαρούμενη, αλλά ως επώδυνη. Στη συν-αίσθηση της ύπαρξης του φίλου θα αντιστοιχεί πλέον η συν-αίσθηση της ύπαρξης του εχθρού. Και αν, κατά τον Σμιτ, το ζεύγος φίλου-εχθρού ορίζει την πολιτική, τότε στα θεμέλια της πολιτικής βρίσκονται η απόλαυση και ο πόνος που ορίζουν την ανθρώπινη αίσθηση της ύπαρξης και το συν-αίσθημα της ύπαρξης του άλλου, το οποίο είναι εγγενές σε αυτήν. Η φιλία και η έχθρα, η αγάπη και το μίσος, το «φιλείν» του «φίλος» και το «εχθαίρω» του «εχθρός» δεν παραπέμπουν σε μια θεωρία των παθών, αλλά είναι, πρωτίστως, δύο θεμελιώδεις οντολογικο-πολιτικές κατηγορίες. Αν αντιλαμβανόμαστε την αίσθηση του ζην ως ευτυχή, διαβιούμε εντός της φιλίας και της ειρήνης, αν, αντιθέτως, την αντιλαμβανόμαστε ως απεχθή, πέφτουμε στον πόλεμο και την έχθρα. Για μια ακόμη φορά, στη βάση της σχέσης μας με τους άλλους βρίσκεται η σχέση μας με τον ίδιο τον εαυτό μας, ο τρόπος με τον οποίο συν-αισθανόμαστε την ύπαρξή μας καθορίζει τον τρόπο με τον οποίο τοποθετούμαστε στον κόσμο. Εμείς οι ίδιοι είμαστε ο πρώτος μας φίλος και ο πρώτος μας εχθρός.

17 Ιούλη 2026

 

Υ.Γ. (του Παναγιώτη Καλαμαρά) Τέτοιες μέρες πριν δύο χρόνια, το καλοκαίρι του 2024, βρισκόμουν σε απόλυτη θλίψη εξαιτίας ενός απωλεσθέντος έρωτα και του τέλους μιας άλλης αγαπητικής σχέσης που είχε κρατήσει για 17 χρόνια. Πριν έναν χρόνο και πάλι καλοκαίρι, αυτό του 2025, έπλεα σε πελάγη ευτυχίας, εξαιτίας ενός νέου έρωτα που κυριολεκτικά με είχε απογειώσει. Φέτος, καλοκαίρι του 2025 βρίσκομαι σε μια κατάσταση ουδετερότητας, χωρίς κάτι με συναρπάζει ή να με θλίβει συντριπτικά. Επισκεπτόμενος για μια ακόμη φορά την «’Οαση» στο Μάτι Μεσσηνίας, έμαθα ότι ο ιδρυτής της, ο φίλτατος Σταύρος, είχε πεθάνει εκείνο το καλοκαίρι του 2024, λίγες μέρες αφότου είχαμε συναντηθεί στο δημιούργημά του. Ένιωσα μια τρομερή θλίψη, ο Σταύρος ήταν το δικό μου τοτέμ σε εκείνο το μέρος, στο οποίο τόσο ωραία είχα περάσει με την Άννα, τον Ερρίκο και τα φιλαράκια μας, τον Κώστα, τη Γιώτα, τον Γιώργο, τον Ηλία, την Αθηνά και κάμποσα ακόμη.  Κατέβηκα στην παραλία η οποία αλλάζει ταχέως λόγω της εισβολής του τουριστικού κεφαλαίου και παραβρέθηκα στην έξοδο των μικρών χελωνών καρέτα-καρέτα προς τη θάλασσα και τη νέα τους ζωή (όσες από αυτές καταφέρουν να επιβιώσουν). Και σκέφτηκα, για μια ακόμη φορά, πόσο παράξενη είναι η ζωή μας, τι συμβαίνει όταν από αυτή χάνονται φιγούρες που θεωρούσαμε αναπόσπαστες από το παζλ της ύπαρξής μας. Δεν ξέρω τι απέγιναν εκείνοι οι δύο έρωτες, δεν ξέρω πώς θα είναι το Μάτι χωρίς τον Σταύρο και πιθανώς χωρίς τις φωλιές από τις καρέτα-καρέτα που κινδυνεύουν άμεσα από την υπερτουριστικοποίηση, αυτό που ξέρω είναι ότι βλέποντας για μια ακόμη φορά την πανσέληνο του Ιούλη να ξεπροβάλλει από τα βουνά, σκέφτηκα ότι ακόμη και που έζησα όλα αυτά σημαίνει ότι όντως έζησα, ότι άξιζε και πάντοτε θα αξίζει τον κόπο να κάνουμε φίλους και να ερωτευόμαστε, ακόμη κι αν η απώλεια τόσο των φίλων όσο και των ερώτων μας κάνει κάποια στιγμή να νιώθουμε μια απόλυτη θλίψη. Αν το γέλιο του μικρού Ερρίκου και της μικρής Μαρίνας, όπως και το κατέβασμα των μικρών χελωνών από τη φωλιά τους στη θάλασσα, είναι το αντίδοτο στον ζόφο που μας περιβάλλει, τότε οφείλουμε να αγωνιζόμαστε πάντοτε ενάντια σε αυτόν τον ζόφο, γιατί αυτή είναι η δική μας απάντηση σε αυτό που χάσαμε και ακριβώς επειδή κάποτε το είχαμε μας προκαλεί πόνο το γεγονός ότι δεν το έχουμε πλέον. Η τρομερή λέξη «νοσταλγία» δεν μπορεί να βγει από το λεξιλόγιο και την καρδιά μας, όμως πρέπει πάντοτε να παίρνουμε τα ρίσκα μας και να κάνουμε φίλους/ες και να αναζητούμε νέους έρωτες. Το οφείλουμε στον Ερρίκο, στη Μαρίνα, στα νεογέννητα χελωνάκια.

Κράτος και Ανομία ΙΙ

 

Αν ανατρέξουμε στη διδαχή που περιλαμβάνεται στη Δεύτερη Επιστολή του Παύλου προς Θεσσαλονικείς, μπορούμε να πούμε, όπως έχουμε ήδη κάνει σε αυτή τη στήλη, ότι το «κατέχον», η δύναμη που συγκρατεί και καθυστερεί το τέλος, την οποία οι Πατέρες ταύτιζαν με θεσμούς (τη ρωμαϊκή αυτοκρατορία και την ίδια την εκκλησία), βρίσκεται σήμερα παντού σε κρίση και μάλιστα παρευρισκόμαστε στην άφιξη του «άνομου», μιας εξουσίας χωρίς πλέον νόμο, που επιφέρει καταστροφή και αυτοανακηρύσσεται Θεός (για αυτόν τον λόγο οι Πατέρες την ταύτισαν με τον Αντίχριστο).

Αυτό είναι εμφανές στις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου οι θεσμοί φαίνεται πλέον να μην λειτουργούν πλέον και όλη η εξουσία βρίσκεται στα χέρια ενός ανθρώπου που μιλά και ενεργεί χωρίς κανέναν πλέον νόμο (το ίδιο μπορούμε να πούμε και για το Ισραήλ) και υποδύεται τον Θεό. Αξίζει να στοχαστούμε πάνω σε αυτή την κοσμοϊστορική κατάσταση, που εμπλέκει ολόκληρη τη Δύση. Από τη στιγμή που οι θεσμοί (το Κράτος και οι ιστορικές του εκφάνσεις) έχουν χάσει κάθε αξιοπιστία, είναι μάταιο να θεμελιώνουμε σε αυτούς τη δύναμη που συγκρατεί το εσχατολογικό γεγονός. Κι αυτό αληθεύει ακόμη περισσότερο στον βαθμό που ο «άνομος», ο χωρίς νόμο, δεν είναι μια εξωτερική αρχή, αλλά η μορφή που προσλαμβάνει ο ίδιος ο θεσμός κατά την παρακμή του. Ο Τραμπ και ο Νετανιάχου δεν έρχονται από έξω: είναι το ίδιο το κράτος, η δύναμη που οφείλει να συγκρατεί και να καθυστερεί το τέλος, που μετατρέπεται στον φορέα που το επισπεύδει και το ωθεί στις πιο καταστροφικές μορφές του.

 

27 Ιουλίου 2026

 

Αλήθεια και Γνώμη - Giorgio Agamben

Bill Traylor, Man with Yoke, 1939-42, part.

Το πανάρχαιο πρόβλημα της σχέσης μεταξύ αλήθειας και γνώμης, ήδη διατυπωμένο από τις απαρχές της δυτικής φιλοσοφίας στο ποίημα του Παρμενίδη, αποκτά σήμερα νέα επικαιρότητα. Είναι πράγματι προφανές ότι η σαφής διάκριση μεταξύ των δύο μορφών γνώσης, την οποία οι αρχαίοι θεωρούσαν δεδομένη, έχει σήμερα εξαλειφθεί πλήρως. Υπάρχουν μόνο γνώμες, οι οποίες αξιώνουν να είναι αληθείς. Συνεπώς καθίσταται ακόμη πιο επιτακτικό να θυμόμαστε ότι η αλήθεια και οι γνώμες κινούνται σε δύο διαφορετικά επίπεδα. Η αλήθεια [verita στα ιταλικά] —την οποία οι Έλληνες αποκαλούσαν αλήθεια, που σημαίνει μη απόκρυψη, φανέρωση— αφορά την ύπαρξη, δηλαδή την εμπειρία ότι κάτι υπήρξε, κάτι που ήταν παραπάνω από  το τίποτα. Η γνώμη (που οι Έλληνες αποκαλούσαν —και εμείς εξακολουθούμε και σήμερα έτσι να αποκαλούμε— δόξα) αφορά τα όντα, τη γνώση ότι τα πράγματα έχουν μια συγκεκριμένη μορφή και όχι κάποια άλλη. Η πρώτη, λέει ο Παρμενίδης, είναι ακίνητη (ατρεμές, αυτό που δεν τρέμει, το ατάραχο), κυκλική και έξω από τον χρόνο,  η δεύτερη μπορεί να είναι ορθή ή εσφαλμένη και, επομένως, μεταβλητή και αβέβαιη.

Είναι λοιπόν κρίσιμο να κατανοήσουμε τη σχέση μεταξύ αυτών των δύο μορφών της ανθρώπινης γνώσης. Η πρώτη δεν εγγυάται σε καμία περίπτωση την ορθότητα των γνωμών, αλλά μας παρέχει ένα πλαίσιο μέσα στο οποίο μπορούμε να τις εξετάσουμε και να αναρωτηθούμε αν είναι σωστές ή λανθασμένες. Όποιος περιορίζεται μόνο στη γνώμη, τείνει, αντιθέτως, να τη θεωρεί εσφαλμένα ορθή. Ενώ η αλήθεια ανοίγει τη δυνατότητα τόσο για μια ορθή όσο και για μια εσφαλμένη γνώμη, η γνώμη το μόνο που μπορεί να κάνει είναι να επιβεβαιώνει τη δική της αλήθεια. Εξ ου ένα φαινομενικά παράδοξο σύμφωνα με το οποίο η αλήθεια ορίζεται μέσω της πιθανότητας του σφάλλειν, κάτι το οποίο η γνώμη πρέπει με κάθε κόστος να αποκλείσει.

Δεν προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι μια κουλτούρα που έχει χάσει τη δυνατότητα διάκρισης μεταξύ αλήθειας και γνώμης παρήγαγε την τεχνητή νοημοσύνη, δηλαδή μια δόξα που επιβεβαιώνει τη δική της αλήθεια χωρίς να μπορεί να τη βιώσει. Πού θα οδηγήσει αυτή η δόξα, που αποκλείει την πιθανότητα σφάλματος, τους ανθρώπους οι οποίοι πιστεύουν ότι μπορούν να τη χρησιμοποιούν, είναι ένα ερώτημα που δεν πρέπει ποτέ να πάψουμε να θέτουμε στον εαυτό μας.

 

13 Ιουλίου 2026

Μια διέξοδος - Giorgio Agamben

Συχνά, στη διάχυτη συνειδητοποίηση ότι βιώνουμε το τέλος ενός πολιτισμού, ανακύπτει η ανάγκη —ή η ελπίδα— για μια νέα αρχή, ότι, δηλαδή, μετά την κατάρρευση μιας μακρόχρονης παράδοσης, αργά ή γρήγορα θα γεννηθεί μια νέα και πιο ζωντανή. Απέναντι σε αυτή την αφελή προσδοκία, οφείλουμε να θυμόμαστε ότι αυτό που χρειαζόμαστε δεν είναι μια νέα αρχή αλλά μια διέξοδο. Αν αποδεχτούμε ότι μια νέα αρχή είναι κάτι το εφικτό, αυτό σημαίνει ότι όλα θα ξανάρχιζαν όπως πρώτα,  ίσως με διαφορετικές ιδέες και σχέδια, αλλά πάντοτε εντός των ορίων μιας ιστορικής εποχής και μιας παράδοσης κατά κάποιο τρόπο ομοιογενών με τις προηγούμενες. Μετά την κατάρρευση της ιστορίας της Δύσης, το τελευταίο πράγμα που θα μπορούσαμε να θέλουμε είναι μια νέα ιστορική εποχή, αυτό που θέλουμε πρωτίστως είναι να τελειώνουμε με τις εποχές, να βγούμε μια και καλή από αυτές και όχι απλώς να ξεκινήσουμε πάλι από την αρχή. Να βγούμε πηγαίνοντας πού; Δεν μπορούμε να το πούμε, αλλά αυτό είναι κάτι καλό, η σιωπή μας είναι πολυτιμότερη από τις φλυαρίες για τα χαρακτηριστικά ενός απίθανου μέλλοντος, που προδίδουν την αλληλεγγύη τους με το παρελθόν επαναλαμβάνοντας τετριμμένες διατυπώσεις όπως «νέο», «μετά» ή «διανθρώπινο». Όπως είπε ο πίθηκος στην «Αναφορά στην Ακαδημία», όταν πλέον είχε μεταμορφωθεί σε κάτι ριζικά διαφορετικό: «Δεν ήθελα την ελευθερία, παρά μόνο μια διέξοδο».

 

6 Ιουλίου 2026

 

Υ.Γ.(του Παναγιώτη Καλαμαρά)Ήμουν στο Παλέρμο με τον Ερρίκο όταν έμαθα για τον θάνατο της Πάολα Ρεβενιώτη. Μια ακόμη απώλεια από το παζλ της κινηματικής μας ζωής των τελευταίων 45 χρόνων, ένας ακόμη ανεπανάληπτος άνθρωπος που δεν θα είναι πια μαζί μας. Την Πάολα τη γνώρισα στις αρχές της δεκαετίας του ’80 πρώτα μέσα από την εφημερίδα της το «Κράξιμο» και μετά, προσωπικά, στο αναρχικό συνέδριο της Βενετίας το 1984, όπου μαζί με κάποιους άλλους τώρα πια μακαρίτες, όπως ο Μιχάλης Πρωτοψάλτης και ο Γιώργος Γαρμπής, ανοιχτήκαμε στα πελάγη του διεθνούς αναρχισμού. Έκτοτε συναντιόμασταν συχνά και μάλιστα είχαμε συνεργαστεί και στην έκδοση του περιοδικού πλέον «Κράξιμο», για λογαριασμό του οποίου είχε πάρει μερικές από τις ενδιαφέρουσες συνεντεύξεις ανθρώπων της ενθάδε ριζοσπαστικής κουλτούρας. Τη θυμάμαι με το σκυλάκι της στα Εξάρχεια, στην Αθηνάς όπου τη συναντούσαμε στις νυχτερινές περιπλανήσεις μας στο κέντρο της μητρόπολης, στα πάρτι στον λόφο του Στρέφη στις αρχές της δεκαετίας του ’90. Με σήμα κατατεθέν την επιθυμία για απολαύσεις ενάντια σε κάθε είδους απαγορεύσεις, σημάδεψε ανεξίτηλα την εναντιωτική σε κάθε κατεστημένο σκέψη, άνοιξε δρόμους που μέχρι τότε ελάχιστα είχαν περπατηθεί. Γειά σου ρε Πάολα, κρίμα που δεν ήπιαμε ξανά έναν καφέ στην πιάτσα Σάντα Μαργκερίτα της Βενετίας, όπως τότε που η ζωή ήταν όλη μπροστά μας, κι εμείς τη ρουφούσαμε με την καυλιάρικη βουλιμία της νεότητας.

 

 

 

Άνθρωποι και Τουρίστες - Giorgio Agamben

Η λέξη «τουρίστας» [turista στα ιταλικά]εμφανίστηκε για πρώτη φορά στα ιταλικά το 1837, ενώ ο όρος «τουρισμός» [turismo στα ιταλικά] μονάχα το 1907. Η ετυμολογία είναι σαφής: το tour (το «grand tour») ήταν το εκπαιδευτικό ταξίδι που οι ευρωπαίοι αριστοκράτες και διανοούμενοι έκαναν, ξεκινώντας από τον 18ο αιώνα, κυρίως στην Ιταλία, προκειμένου να γνωρίσουν την ιστορία της τέχνης, τους τρόπους ζωής και την κουλτούρα της. Όπως συμβαίνει συχνά, αυτό που αρχικά αποτελούσε προνόμιο μιας ελίτ, μετατράπηκε, με την πάροδο του χρόνου, σε μαζικό φαινόμενο.

Είναι αξιοσημείωτο ότι πρόδρομος του τουρισμού υπήρξε αναμφίβολα το ταξίδι που έκαναν οι πιστοί για να επισκεφτούν τους ιερούς τόπους της θρησκείας τους: και οι τουρίστες, όπως οι προσκυνητές [pellergrini στα ιταλικά], είναι «peregrini», δηλαδή, σύμφωνα με τη λατινική σημασία του όρου, επί γης ξένοι. Ο τουρισμός είναι το σημάδι μιας αλλαγής εποχής στη σχέση που έχουν οι άνθρωποι με τον τόπο στον οποίο κατοικούν: όπου κι αν βρίσκονται, οι άνθρωποι είναι ξένοι, «έξω» κυρίως από την πόλη στην οποία ζουν. Θυμάμαι πολύ καλά την έκπληξη που ένιωσα πριν από πολλά χρόνια, όταν ζούσα στη Βενετία, συνειδητοποιώντας ότι δεν ήταν πλέον δυνατό να ξεχωρίσω τους Βενετσιάνους από τους τουρίστες.

Όμως, δεν άλλαξε μόνο η σχέση των πολιτών με την πόλη τους· άλλαξε, μαζί τους, και η ίδια η πόλη: οι άνθρωποι έγιναν τουρίστες, δηλαδή ξένοι, στον ίδιο βαθμό που ο τόπος στον οποίο κατοικούν (ή, μάλλον, όπου κάποτε κατοικούσαν) φαντάζει πλέον ξένος και αλλότριος. Αν διαβάσει κανείς, όπως έκανα πρόσφατα, την εξαιρετική περιγραφή της Μασσαλίας από τον Joseph Roth το φθινόπωρο του 1925, με τα πυκνά, γεμάτα περιπέτεια σοκάκια της, όπου όλες οι ιστορικές εποχές συνυπήρχαν σε μια έκταση λίγων μόλις χιλιομέτρων και κανείς δεν ένιωθε ξένος, είναι δύσκολο να αποφύγει την πικρή, αμείλικτη διαπίστωση ότι οι πόλεις δεν υφίστανται πια σήμερα: ο τουρισμός μπόρεσε να τις καταστρέψει, επειδή είχαν ήδη πάψει να είναι ζωντανές. Ο υπερτουρισμός δεν ήρθε απέξω, ξεκίνησε μέσα μας, μέσα στις οικείες γειτονιές μας, στις οποίες δεν είμαστε πλέον ικανοί να κατοικήσουμε. Το κατοικείν συνδέεται με το ρήμα έχω (habeo) και υποδηλώνει έναν συγκεκριμένο τρόπο διαβίωσης και ζωής, την ύπαρξη συνηθειών και εθίμων. Κι αν η λέξη «ήθος» στα ελληνικά δηλώνει τον τόπο της συνήθους διαμονής, τότε το κατοικείν αποτελεί την πρωταρχική μορφή της ηθικής. Το γεγονός ότι έχουμε μετατραπεί σε τουρίστες, ότι έχουμε χάσει την ικανότητα να κατοικούμε και ότι είμαστε παντού προσκυνητές και ξένοι, μας αναγκάζει να φανταστούμε εκ νέου μια πιθανή ηθική, να επανεφεύρουμε από τη βάση την ικανότητα της κατοίκησης. Πρόκειται ασφαλώς για ένα δύσκολο εγχείρημα, το οποίο όμως ίσως μας προσφέρει τη μοναδική διέξοδο από τον τουρισμό, ώστε να καταστήσουμε ξανά κατοικήσιμους τον τόπο και τις πόλεις μας.

 

1η Ιουλίου 2026

 

Υ.Γ. (του Παναγιώτη Καλαμαρά) Λίγες μέρες πριν το ταξίδι στο Παλέρμο με τον Ερρίκο, αυτό το κείμενο του Αγκάμπεν έχει μια ξεχωριστή σημασία για μένα. Κι εγώ, πολλά πολλά χρόνια πριν, ξεκίνησα με ένα ταξίδι στη Ρώμη την περιπλάνησή μου στην Ιταλία, με σκοπό να μάθω την κουλτούρα της, κυρίως την πολιτική, κάτι που κατέστησε αυτή τη χώρα, με το πέρασμα των χρόνων, τη δεύτερη πατρίδα μου. Μια περιπλάνηση στην οποία ποτέ δεν ένιωσα τουρίστας, αλλά, μάλλον, ταξιδιώτης στις πανέμορφες πόλεις της, με τα συντρόφια από τον «χώρο» του κοινωνικού ανταγωνισμού και την πλούσια ανατρεπτική κουλτούρα τους. Στην Ιταλία πήγα με όλους μου τους μεγάλους έρωτες, παραβρέθηκα σε κινηματικά συνέδρια και διαδηλώσεις, διάβασα και μετέφρασα βιβλία και κείμενα του αναρχικού και αυτόνομου «χώρου», είχα ωραίες κουβέντες σε εμβληματικά καφενεία, ανανέωσα τις μπαταρίες μου σε δύσκολες στιγμές της ζωής μου και έκανα σχέδια για το μέλλον. Έχω πάει με όλους τους τρόπους και όλες τις συνθέσεις στην Ιταλία και να τώρα που θα πάω με τον μονάκριβό μου, τον Ερρίκο, θέλοντας να τον βοηθήσω να ανοίξει ένα ακόμη παράθυρο που ελπίζω ότι θα του φανεί χρήσιμο μελλοντικά, ώστε να αντιμετωπίσει με αισιοδοξία και ελπίδα αυτή την ακατανόητη εν τέλει συνθήκη που λέγεται ζωή.   

Η Κυβέρνηση της Άνοιας - Giorgio Agamben

Πώς να εξηγήσουμε -ή απλώς να προσπαθήσουμε να κατανοήσουμε– αυτό που συμβαίνει στις Ηνωμένες Πολιτείες; Πώς μπορούμε να εξηγήσουμε το φαινομενικά ανεξήγητο γεγονός ότι το έθνος, που μέχρι πρόσφατα κυριαρχούσε στον κόσμο, κυβερνιόταν και συνεχίζει να κυβερνάται την τελευταία δεκαετία από έναν, τεχνικά μιλώντας, τρελό πρόεδρο; Ίσως η μόνη πιθανή απάντηση να είναι ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες βρίσκονται σε μια ιστορική κατάσταση για την οποία μόνο η άνοια να είναι κατάλληλη. Όταν μια χώρα φτάνει στο τελικό στάδιο της πνευματικής κατάρρευσης, δεν υπάρχει καμία λογική απόφαση για την αντιμετώπισή της. Το μόνο που μπορεί να συμβεί είναι η επιτάχυνση με κάθε μέσο της τώρα πια αναπόφευκτης κατάρρευσης και η άνοια -πραγματική ή προσομοιωμένη- είναι σίγουρα το πιο κατάλληλο όργανο διακυβέρνησης σε αυτή την κατεύθυνση.

Ως πιστός υπήκοος των Ηνωμένων Πολιτειών και η Ευρώπη αυτοκαταστρέφεται και, όπως εκείνες, μοιάζει να βυθίζεται στην άνοια. Το αν ορισμένα ευρωπαϊκά κράτη μπορέσουν να σταματήσουν στο χείλος της αβύσσου ή αν θα πέσουν σε αυτή μαζί με τον άθλιο και παράνομο οργανισμό που αποκαλείται Ευρωπαϊκή Κοινότητα, είναι κάτι που τα επόμενα χρόνια θα μας επιτρέψουν να δούμε.

15 Ιουνίου 2026

Η δυτική γραμματική - Giorgio Agamben

Σε ένα δοκίμιο του 1942, ο Louis Renou δήλωσε ότι «στη βάση της ινδικής σκέψης βρίσκονται οι συλλογιστικές της γραμματικής τάξης». Οι τρεις κατηγορίες με τις οποίες αρθρώνεται σύμφωνα με την ινδική φιλοσοφία όλη η πραγματικότητα -ουσία, ποιότητα, δράση- προέρχονται αναμφισβήτητα από τη γραμματική ανάλυση της γλώσσας: ουσιαστικό, επίθετο, ρήμα. Η σανσκριτική γραμματική του Panini και τα σχόλια του Patañjali, προηγούνται, στην πραγματικότητα, των περισσότερων ινδικών φιλοσοφικών κειμένων.

Κάποιος θα μπορούσε να αναρωτηθεί σε ποιο βαθμό αυτό ισχύει και για την ελληνική φιλοσοφία, που βρίσκεται στη βάση της δικής μας κουλτούρας. Αυτή την υπόθεση φαίνεται να αντικρούει η παράδοση που απέδιδε στον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη την ανακάλυψη των μερών του λόγου και, κατά συνέπεια, την επινόηση της γραμματικής. Η αντίθεση εξασθενεί και εξαφανίζεται μόλις καταλάβει κανείς ότι αυτό που υπονοούνταν ήταν πως, για να είναι φιλόσοφοι ο Πλάτωνας και ο Αριστοτέλης έπρεπε πρώτα να ήταν γνώστες της γραμματικής.

Η Δύση είναι, από την αρχή μέχρι το τέλος, ένας γραμματικός πολιτισμός, ο οποίος έχει καταστήσει την ανάλυση της γλώσσας και τη συγκρότησή της σε μια γραμματική, τη βάση της γνώσης της για τον κόσμο και της κυριαρχίας της στη φύση. Η επιστήμη, η οποία έγινε η θρησκεία της Δύσης, προϋποθέτει, όπως κάθε θρησκεία, έναν ονομασμένο κόσμο, στον οποίο η οντολογία - δηλαδή το γεγονός ότι η ύπαρξη εκφράζεται και διευθετείται στη γλώσσα - διαιρείται σε περιοχές, καθεμία από τις οποίες αντιμετωπίζεται από μια συγκεκριμένη επιστήμη. Η μοίρα της Δύσης, επομένως, είναι εγγεγραμμένη στην ινδοευρωπαϊκή γραμματική, με τις πτώσεις της και τις λογικο-συντακτικές συνδέσεις ιεραρχικής εξάρτησης με τις οποίες, μαζί με τη γλώσσα της, αρθρώνει τη σκέψη της.

Ίσως γι' αυτό, βλέποντας την Κίνα, δηλαδή μια κουλτούρα που δεν έχει αναλύσει και συγκροτήσει τη δική της γλώσσα σε μια γραμματική, αλλά βλέπει σε αυτήν μονοσύλλαβες προτάσεις χωρίς καμία γραμματική άρθρωση, που μπορεί να γεννηθεί αν όχι μια νέα σκέψη, τουλάχιστον μια διέξοδος από τη σκοτεινή μοίρα που, χωρίς να το συνειδητοποιούμε, η λογική ανάλυση της γλώσσας, η οποία όχι τυχαία μας διδάσκεται στο δημοτικό σχολείο, μας έχει αναπόφευκτα παραδώσει.

 

20 Απρίλη 2026

 

Η παιδική ηλικία του Αδάμ - Giorgio Agamben

Η αντίληψη του πολιτισμού μας για τον άνθρωπο δεν μπορεί να γίνει κατανοητή αν δεν θυμόμαστε ότι στη βάση του βρίσκεται ένας άνθρωπος χωρίς παιδική ηλικία: ο Αδάμ. Σύμφωνα με την αφήγηση της Γένεσης, ο άνθρωπος που ο Κύριος δημιουργεί και τοποθετεί στον Κήπο της Εδέμ είναι ένας ενήλικας, στον οποίο μιλάει και δίνει εντολές, και για τον οποίο δημιουργεί έναν σύντροφο ώστε να μην είναι μόνος. Και μόνο ένας ενήλικας, και σίγουρα όχι ένα βρέφος, θα μπορούσε να ονομάσει όλα τα ζώα στον κήπο.

Δεν προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι ένα ον χωρίς παιδική ηλικία δεν μπορεί να παραμείνει αθώο και είναι μοιραία καταδικασμένο στην ενοχή και την αμαρτία. Ίσως η απαισιοδοξία που καταδικάζει τη χριστιανική Δύση να παραπέμπει πάντοτε στο μέλλον την ευτυχία και την εκπλήρωσή της, να προέρχεται από αυτή τη μοναδική ανεπάρκεια, η οποία καθιστά τον Αδάμ ένα ον που έχει στερηθεί από την ίδια του τη σύσταση την παιδική ηλικία. Και ίσως είναι εξαιτίας αυτής της έλλειψης, της πιο πρωταρχικής από οποιαδήποτε αμαρτία, που, αφενός, η παιδική ηλικία είναι για τον καθένα μας ο τόπος της νοσταλγίας για την αδύνατη ευτυχία και, αφετέρου, στην κοινωνική οργάνωση, μια ελαττωματική συνθήκη, η οποία πρέπει να πειθαρχηθεί και να εκπαιδευτεί με κάθε κόστος. Και αν η ψυχανάλυση βλέπει το παιδί ως το κρυφό υποκείμενο κάθε νεύρωσης, αυτό ίσως συμβαίνει ακριβώς επειδή κάπου μέσα μας λειτουργεί το Αδαμικό παράδειγμα ενός ανθρώπου χωρίς παιδική ηλικία. Αυτό σημαίνει ότι η θεραπεία της ασθένειας της Δύσης - δηλαδή, μιας ενήλικης κουλτούρας η οποία, καταστέλλοντας την παιδική ηλικία, καταλήγει να καταδικάζει τον εαυτό της στην παιδικότητα - θα είναι δυνατή μόνο αν είμαστε ικανοί να αποκαταστήσουμε στον Αδάμ την παιδική του ηλικία.

 

13 Απρίλη 2026

 

Υ,Γ, (του Παναγιώτη Καλαμαρά)Καθώς προχωρώ τη συγγραφή της αυτοβιογραφίας μου, συνδεδεμένης πάντοτε με τα τεκταινόμενα του κοινωνικού ανταγωνισμού κυρίως με αναρχικό πρόσημο, τα οποία τα έχω βιώσει από το μακρινό τώρα πια 1978, σκέφτομαι, με αφορμή το ανωτέρω κείμενο του Αγκάμπεν τη δική παιδική ηλικία και αναπόφευκτα τη συγκρίνω με αυτή που περνάει ο Ερρίκος. Δεν ξέρω ποιού θα είναι καλύτερη, είναι ένας απολογισμός που θα γίνει πολύ αργότερα (και δεν ξέρω αν είναι καν απαραίτητος), αλλά είμαι σίγουρος ότι αν δεν καταφέρουμε να ξεπεράσουμε την παιδικότητά μας με όσο το δυνατόν λιγότερο τραυματικό τρόπο, δεν πρόκειται να ωριμάσουμε ποτέ και θα μείνουμε προσκολλημένοι σε μια εποχή, που έτσι κι αλλιώς, κάποια στιγμή περνάει οριστικά. Βλέποντας κανείς τους τύπους που μας κυβερνούν σήμερα, τον Τραμπ, τον Νετανάχιου, τον Μητσοτάκη και πολλούς άλλους, καταλαβαίνει εύκολα το δίκιο που έχει ο Αγκάμπεν όταν μιλάει για έναν Αδάμ χωρίς παιδική ηλικία. Έναν Αδάμ, δηλαδή, που ενώ θέλει να παριστάνει τον ενήλικα, έχει μείνει προσκολλημένος στην εποχή που ήταν παιδί και, απ’ ότι φαίνεται από τους παραπάνω, ένα ναρκισσιστικό αλλά τραυματισμένο παιδί, που θεωρεί ότι μπορεί να παίρνει εκδίκησή του για ότι του είχε συμβεί δολοφονώντας άλλα παιδιά στη Γάζα, στον Λίβανο και στο Ιράν.

Η Ράβδος και το Χέρι - Giorgio Agamben

«Καυχιέται ποτέ η αξίνα έναντι αυτού που τη χρησιμοποιεί,  ή μήπως το πριόνι περηφανεύεται σ’ εκείνον που το δουλεύει; Σαν να μπορούσε το ραβδί να χειριστεί αυτόν που το κρατάει, σαν να μπορούσε η βέργα να σηκώσει εκείνον που δεν είναι φτιαγμένος από ξύλο» (Ησαΐας 10). Τα λόγια του προφήτη περιγράφουν ακριβώς αυτό που συμβαίνει σήμερα, οι τεχνολογικές συσκευές είναι το ραβδί που ισχυρίζεται ότι  μπορεί να κατευθύνει και, στην πραγματικότητα, κατευθύνει όποιον το χειρίζεται ή, μάλλον, πιστεύει ότι το χειρίζεται. Και η τεχνητή νοημοσύνη εμφανίζεται τη στιγμή που ο άνθρωπος, τώρα πια ανίκανος να ελέγξει τα εργαλεία που ο ίδιος δημιούργησε, πέφτει θύμα αυτού που ο Gunther Anders ονόμασε προμηθεϊκή ντροπή και, εγκαταλείποντας τη σκέψη, υποτάσσεται στο ραβδί που του ξέφυγε από το χέρι.

 

16 Μάρτη 2026

 

Μωραίνει Κύριος ον βούλεται απολέσαι

 

Αξίζει να σκεφτούμε σχετικά με ένα γεγονός τόσο απίστευτο ώστε να επιδιώκεται με κάθε κόστος να απωθηθεί, ότι δηλαδή το κράτος που ισχυρίζεται ότι είναι το πιο ισχυρό στον κόσμο, κυβερνάται εδώ και χρόνια από ανθρώπους που είναι, τεχνικά μιλώντας, μωροί. Αυτό δεν σημαίνει ότι δίνουμε μια ακραία μορφή σε μια πολιτική κρίση: ότι ο Τραμπ - όπως σίγουρα ο Μπάιντεν πριν από αυτόν - πρέπει να θεωρείται μωρός με την παθολογική έννοια του όρου είναι κάτι που τώρα πια αποδέχονται πολλοί ψυχίατροι, κι όποιος παρατηρήσει τον τρόπο ομιλίας του δεν μπορεί παρά να συμφωνήσει. Είναι αυτονόητο ότι αυτό που μας ενδιαφέρει εδώ δεν είναι η κλινική περίπτωση ατόμων με το όνομα Τραμπ και Μπάιντεν. Αντίθετα, το ερώτημα που δεν μπορούμε παρά να θέσουμε είναι το εξής: ποια είναι η ιστορική σημασία του γεγονότος ότι μια χώρα όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες - που κατά κάποιο τρόπο ηγούνται ολόκληρης της Δύσης - κυβερνάται από ένα ψυχικά άρρωστο άτομο; Ποια ριζική πνευματική και ηθική παρακμή, πριν ακόμη από πολιτική, μπορεί να οδήγησε σε μια τόσο ακραία συνέπεια; Το ότι η μοίρα της Δύσης σφραγίστηκε από τον μηδενισμό ήταν κάτι που ο Νίτσε είχε ήδη διαγνώσει πριν από έναν αιώνα, μαζί με τον θάνατο του Θεού: αλλά το ότι ο μηδενισμός θα έπαιρνε τη μορφή της μωρίας δεν ήταν προεξοφλημένο. Ίσως με κάποιο τρόπο από συμπόνια και οίκτο ο Θεός που θέλει να χαθεί η Δύση, την οδηγήσει να προχωρήσει στο τέλος της όχι με επίγνωση και ευθύνη, αλλά με απερισκεψία και τρέλα.

30 Μάρτη 2026

Υ.Γ. (του Παναγιώτη Καλαμαρά)Είναι πραγματικά παράδοξο το γεγονός στο οποίο αναφέρεται στο δεύτερο κείμενό του ο Αγκάμπεν, ότι δηλαδή στις ΗΠΑ κυβερνούν άνθρωποι οι οποίοι εύκολα διαπιστώνει κανείς (αρκεί να μην είναι από τους οπαδούς και ψηφοφόρους τους) ότι έχουν σοβαρά ψυχολογικά προβλήματα. Από την άλλη αρκεί αυτό για να εξηγήσει τα όσα συμβαίνουν σήμερα; Είναι πολύ δύσκολο να μιλήσει όποια/ος τίθεται στην πλευρά του κοινωνικού ανταγωνισμού για τις αιτίες του πολέμου, αν και ουδέποτε κηρυγμένου, που προκλήθηκε από την επίθεση των ΗΠΑ/Ισραήλ στο Ιράν. Και ακόμη πιο δύσκολο να πάρει μια θέση, να μην κρατήσει δηλαδή ίσες αποστάσεις. Αν και θεωρώ δεδομένο ότι η εισβολή και η ισοπέδωση από το κράτος του Ισραήλ της Γάζας (όπως και η εισβολή του στον Λίβανο), πρόκειται ουσιαστικά για μια αστυνομική επιχείρηση καταστολής της εξέγερσης που συνέβη σε μια τεράστια ανοιχτή φυλακή όπως είναι η Λωρίδα της Γάζας (όπως πολύ σωστά διέγνωσε ο Μάικλ Χαρντ ήδη από τον Οκτώβρη του 2023), η επίθεση του αμερικανικού και ισραηλινού κράτους στο Ιράν μπορεί να θεωρηθεί το ίδιο; Και τι ρόλο παίζει ο πολιτιστικός παράγοντας, δηλαδή η προσπάθεια του δυτικού (θρησκευτικού, κυριαρχικού και καπιταλιστικού) μοντέλου οργάνωσης της κοινωνικής ζωής να επιβληθεί σε ένα μοντέλο (θρησκευτικό, κυριαρχικό και καπιταλιστικό)που έχει αρκετές και ουσιαστικές διαφορές μαζί του; Σαφώς υπάρχει το οικονομικό κίνητρο, αλλά μήπως υπάρχει και κάτι άλλο, που ενίοτε χρειάζεται και μιας ψυχαναλυτικής ανάλυσης; Και αν κάποτε ο πόλεμος χρησίμευσε για το ξέσπασμα μιας επανάστασης, της ρωσικής (που ίσως και σε αυτό οφείλεται, σε έναν βαθμό, η τραγική της εξέλιξη), υπάρχει σήμερα πιθανότητα να συμβεί κάτι τέτοιο σε κοινωνίες όπως αυτές των ΗΠΑ, του Ισραήλ ή του Ιράν; Συνέβη άλλωστε κάτι τέτοιο στη Ρωσία και στην Ουκρανία, παρά τις εκατόμβες νεκρών; Δύσκολο να απαντήσουμε σε όλα αυτά, καθώς ακόμη διακατεχόμαστε από τις αναλύσεις θεωρητικών σχημάτων που αφορούσαν τους περασμένους αιώνες, αλλά αδυνατούν να ερμηνεύσουν το σήμερα και ακόμη περισσότερο να παρουσιάσουν διεξόδους στην κατεύθυνση της ισοελευθερίας. Ίσως έτσι και να εξηγείται η αδυναμία μαζικής άρθρωσης μιας αντιπολεμικής αντίστασης, όπως για παράδειγμα συνέβη το 2003 με την εισβολή των ΗΠΑ στο Ιράκ. Μια αδυναμία που όλες και όλους μας πληγώνει, αλλά προς το παρόν μοιάζει πολύ δύσκολο να την υπερβούμε. Και το «κακό» είναι ότι δεν πιστεύουμε πως υπάρχει ένας θεός που θα το κάνει στη θέση μας.

Αρχηγοί κράτους και δολοφόνοι - Giorgio Agamben

Για πρώτη φορά στην ιστορία βλέπουμε τον αρχηγό ενός κράτους που θεωρείται πολιτισμένο, να μιλάει ανοιχτά όπως ένας δολοφόνος, λέγοντας για τον θρησκευτικό ηγέτη μιας χώρας στην οποία επιτέθηκε ότι «τον σκοτώσαμε» και για τους κατοίκους αυτής της χώρας πως «θα τους μακελέψουμε». Ούτε ο Χίτλερ ούτε ο Στάλιν μίλησαν ποτέ με αυτόν τον τρόπο. Και, ωστόσο, όχι μόνο αυτός ο άνθρωπος δεν καταδικάζεται και δεν απομακρύνεται από τη θέση του, αλλά οι αρχηγοί κράτους των λεγόμενων δυτικών δημοκρατιών τον εγκρίνουν, αποδεχόμενοι σιωπηλά οι πολιτικοί να εκφράζονται σήμερα δημοσίως με έναν τρόπο με τον οποίο ούτε οι δολοφόνοι θα τολμούσαν να μιλήσουν μεταξύ τους.

10 Μάρτη 2026    

Κράτος και τρόμος - Giorgio Agamben

Τι είναι ένα κράτος το οποίο, αγνοώντας κάθε μορφή δικαίου, δολοφονεί συστηματικά ή απαγάγει τους ηγέτες κρατών που θεωρεί αυθαίρετα εχθρούς του; Και αυτό συμβαίνει με την έγκριση ή την αμήχανη σιωπή των ευρωπαϊκών χωρών. Κάτι τέτοιο σημαίνει ότι ζούμε σε μια εποχή όπου το κράτος έχει πετάξει τη νομική του μάσκα και δρα, τώρα πια, σύμφωνα με την πραγματική του φύση, η οποία, σε τελική ανάλυση, είναι ο τρόμος.  Είναι  πιθανό, ωστόσο, ότι αυτή η ακραία κατάσταση να είναι κυριολεκτικά τέτοια, ότι, δηλαδή, το βγάλσιμο της μάσκας  να συμπίπτει με εκείνο το τέλος της μορφής κράτος, χωρίς το οποίο τέλος μια νέα πολιτική δεν είναι δυνατή.

2 Μάρτη 2026

 

Η ντροπή της Ευρώπης

Μια χώρα δέχεται επίθεση χωρίς κανένα προφανή λόγο και προδοτικά, ενώ υποτίθεται πως γίνονταν διαπραγματεύσεις, δολοφονείται ο πνευματικός της ηγέτης. Η ευρωπαϊκή κοινότητα –ή εκείνη η παράνομη οργάνωση που φέρει αυτό το όνομα– όχι μόνο δεν καταδίκασε αυτή την ανοιχτή παραβίαση του διεθνούς δικαίου στην οποία προχώρησαν δύο χώρες που μοιάζει να έχουν χάσει κάθε συνείδηση του εαυτού τους και κάθε είδους υπευθυνότητα, αλλά  προστάζουν τον ιρανικό λαό να σταματήσει να αμύνεται.

5 Μάρτη 2026

Υ.Γ. (του Παναγιώτη Καλαμαρά) Αυτό που συμβαίνει σήμερα στη Μέση Ανατολή αν και μπορεί μάλλον εύκολα να αναλυθεί από θεωρητική σκοπιά, πολύ δύσκολα μπορεί να απαντηθεί αν τεθεί ως ερώτημα (απαραίτητο) του τύπου «και εμείς τι κάνουμε;». Μπροστά στον απίστευτο κυνισμό του αμερικανικού και του ισραηλινού κράτους, αλλά και την απίστευτη υποκρισία των ευρωπαϊκών κρατών (πλην Ισπανίας) που υπερηφανεύονται για τον Διαφωτισμό τους, η αμηχανία των ανταγωνιστικών κινημάτων είναι προφανής. Τα παλιά εργαλεία φαίνεται πως δεν λειτουργούν πλέον μπροστά στην αδυσώπητη επίδειξη δύναμης εκ μέρους του σύγχρονου ναζιφασισμού (που μάλιστα εκπορεύεται από δύο κράτη που το μεν ένα επαίρεται ότι νίκησε τον ναζισμό και το άλλο προήλθε από τις τύψεις των Ευρωπαίων και των Αμερικανών που άφησαν να συμβεί το Ολοκαύτωμα). Και αν μπορούμε σχετικά εύκολα να εκδηλώνουμε την υποστήριξη και την αλληλεγγύη μας στον παλαιστινιακό λαό (που ένα μέρος του ζητάει κι αυτό, δυστυχώς, τη δημιουργία κράτους), βεβαίως υποστηρίζουμε τον ιρανικό λαό, αλλά πώς να ξεχάσουμε πως το ιρανικό κράτος μόλις προσφάτως δολοφόνησε χιλιάδες αντιφρονούντες; Το ότι οι ανελέητοι βομβαρδισμοί του αμερικανικού και ισραηλινού κράτους σχολείων και δημόσιων υποδομών στο Ιράν, με τις εκατοντάδες νεκρούς, δεν πρόκειται να φέρει κανενός είδους δημοκρατία, είναι κάτι παραπάνω από δεδομένη, άλλωστε για ποια δημοκρατία μπορούν να υπερηφανεύονται τα κράτη των ΗΠΑ και του Ισραήλ (φτάνει να θυμηθούμε τα πρόσφατα «κατορθώματα» του ICE σε διάφορες πόλεις των ΗΠΑ); Ωστόσο το ερώτημα παραμένει: «Τι κάνουμε;».   

Υ.Γ. 2 (του Παναγιώτη Καλαμαρά) Πέθανε στις 5 Μάρτη ο Ορφέας Πρωτοψάλτης, γιός της Μαρίας Πετρουλάκη και του Μιχαήλ Πρωτοψάλτη, 31 ετών, ενεργό μέλος του ανταγωνιστικού κινήματος και εξαίρετο παιδί. Τον θυμάμαι πιτσιρίκο στο Ρέθυμνο, πόσο μας είχε εντυπωσιάσει η διαλεκτική του σκέψη, κάτι πολύ δύσκολο για παιδιά της ηλικίας του. Σκέφτομαι τη μαμά του, τη Μαρία και πραγματικά δεν ξέρω τι να πω. Όλες και όλοι μας έχουμε περάσει διάφορα είδη ψυχικού πόνου, αλλά το να χάνεις το παιδί σου, δεν πιστεύω ότι μπορεί να συγκριθεί με οτιδήποτε άλλο, ιδίως αν είσαι η μητέρα του. Πολύ δύσκολα τα τελευταία χρόνια, οι χαραμάδες φωτός λίγες, αλλά πρέπει να συνεχίσουμε, να μην τα παρατήσουμε ποτέ, έτσι θα τιμήσουμε και αυτές/ους που χάθηκαν, που δεν είναι πια κοντά μας, έστω και για να τσακωνόμαστε πού και πού!     

Η ΠΤΩΣΗ ΤΗΣ ΔΥΣΗΣ - Giorgio Agamben

Kadhim Hayder, Divine Horses (From the Marty's Epic), 1965

Η λέξη «Δύση» [«Occidente» στα ιταλικά, σ.τ.μ.], με την οποία ορίζουμε την κουλτούρα μας,  προέρχεται ετυμολογικά από το ρήμα πέφτω [cadere στα ιταλικά, σ.τ.μ.] και σημαίνει στην κυριολεξία «αυτό που πέφτει, που δεν σταματά να πέφτει». Συνδεδεμένοι με αυτό το ρήμα είναι επίσης οι όροι τύχη και τυχαίο [caso και casuale στα ιταλικά, σ.τ.μ.]. Εξ ου, αυτό που δεν σταματά να πέφτει και να δύει (occasus είναι στα λατινικά η δύση), υπόκειται επίσης στην τύχη, σε μια ασταμάτητη τυχαιότητα. Δεν μας ξαφνιάζει, λοιπόν, το γεγονός ότι σήμερα η κυβέρνηση των ανθρώπων και των πραγμάτων έχει πάρει τη μορφή πρωτοκόλλων επέμβασης, ανεξάρτητων από συγκεκριμένα αποτελέσματα, σε έναν κόσμο ο οποίος γίνεται κατανοητός σαν διαθέσιμος και μετρήσιμος ακριβώς όντας τυχαίος.  Η Δύση υπάρχει και κυβερνιέται μόνο στην εποχή του τέλους της και της επιμελούς πτώσης της, και, όπως ο Θεός της, βρίσκεται αδιάκοπα σε μια διαδικασία θανάτου. Όμως είναι ακριβώς σε αυτό που συνίσταται η δύναμή της: ένας αδιάκοπος θάνατος είναι ακριβώς ένας θάνατος χωρίς τέλος, μια άπειρη παροδικότητα ή τυχαιότητα, που υποτίθεται πως είναι πραγματικά ασταμάτητες.

Μια στρατηγική που προσπαθεί να αντιμετωπίσει αυτή την αέναη πτώση, πρέπει να βρει σε αυτή ένα διάκενο ή μια παύση, όπου η Δύση θα δει να διαρρηγνύεται η συνέχειά της και να  βυθίζεται μια για πάντα. Αυτή η αβυσσαλέα τομή είναι η μνήμη. Η Δύση, όντας τυχαία και παροδική, δεν έχει μια μνήμη του εαυτού της, δεν ξέρει ένα πέρασμα και έναν χώρο όπου κάτι σαν ανάμνηση μπορεί για μια στιγμή να διαρραγεί και να αναδυθεί. Μπορεί  σίγουρα να δημιουργεί αρχεία και μητρώα στα οποία να ταξινομεί συνεχώς τα γεγονότα –τις υποθέσεις– της ιστορίας της, αλλά της λείπει η ικανότητα να βιώνει  πραγματικά ένα παρελθόν, να ανοίγεται σε κάτι που σπάει τον ομοιόμορφο ιστό των αναπαραστάσεών της. Η ανάμνηση, η θύμηση έχει, αντιθέτως, τη μορφή ενός διάκενου στο οποίο η πτώση – η τύχη–  για μια στιγμή σταματάει και αφήνει να εμφανιστεί όπως ποτέ πριν ένα ετερογενές και μη αναπαραστάσιμο παρελθόν. «Ω παρελθόν, άβυσσος της σκέψης» (Σέλλινγκ): μόνο η σκέψη που πέφτει αποφασιστικά σε αυτή την άβυσσο μπορεί να οδηγήσει τη Δύση οριστικά στο τέλος της.

16 Φλεβάρη 2026

Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΣΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΤΗΣ ΑΔΥΝΑΜΙΑΣ ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ

Στην έβδομη επιστολή ο Πλάτων συνδέει την απόφασή του να αφιερωθεί στη φιλοσοφία με τις δυσάρεστες πολιτικές συνθήκες της πόλης στην οποία ζούσε. Αφού προσπάθησε παντοιοτρόπως να συμμετάσχει στη δημόσια ζωή, έγραψε, τελικά κατάλαβε ότι όλες οι πόλεις ήταν πολιτικά διεφθαρμένες (κακώς πολιτεύονται), κι έτσι ένιωσε υποχρεωμένος να εγκαταλείψει την πολιτική και να αφιερωθεί στη φιλοσοφία. Η φιλοσοφία εμφανίζεται σε αυτή την προοπτική σαν ένα υποκατάστατο της πολιτικής. Πρέπει να ασχολούμαστε με τη φιλοσοφία γιατί –σήμερα όχι λιγότερο από τότε– το πολιτικό πράττειν έχει καταστεί αδύνατο. Δεν πρέπει να ξεχνάμε αυτή την ιδιαίτερη σχέση μεταξύ πολιτικής και φιλοσοφίας, που καθιστά το φιλοσοφείν ένα υποκατάστατο της πολιτικής δράσης και σίγουρα όχι ένα πλήρως ικανοποιητικό αντιστάθμισμα για κάτι που δεν μπορούμε πλέον να κάνουμε. Τι αξία οφείλουμε τότε να αποδώσουμε σε αυτό το υποκατάστατο που δεν θα είχαμε επιλέξει αν η πολιτική ζωή ήταν ακόμα δυνατή; Η φιλοσοφία δείχνει εδώ την πραγματική της σημασία, που δεν είναι η επεξεργασία θεωριών και απόψεων οι οποίες θα προτείνονται σε εκείνους που πιστεύουν ακόμη πως μπορούν να κάνουν πολιτική. Η φιλοσοφία είναι μια μορφή ζωής, που μας επιτρέπει να ζούμε σε συνθήκες πολιτικά αβίωτες. Σε σχέση με αυτό –εφόσον μας επιτρέπει να κατοικούμε την ακατοίκητη και απολίτικη πόλη– η φιλοσοφική ζωή δείχνει να είναι η μοναδική δυνατή πολιτική στην εποχή της αδυναμίας της πολιτικής.

18 Φλεβάρη 2026

Υ.Γ. (του Παναγιώτη Καλαμαρά) Διαβάζοντας τα τελευταία αυτά κείμενα του Αγκάμπεν, θα μπορούσα να πω ότι η φιλοσοφία δεν είναι μόνο ένα υποκατάστατο της πολιτικής που δεν μπορούμε να κάνουμε, αλλά και ευρύτερα της ζωής που αν και επιθυμούμε δεν μπορούμε να έχουμε. Δηλαδή μιας ζωής όπου ο πόνος και ο ζόφος που πλανώνται διαρκώς γύρω μας, δεν θα έχει αυτή την επιμονή και διάρκεια τις οποίες παρατηρούμε σήμερα. Και τότε μας έρχεται στο μυαλό η ρήση του Σέλλινγκ που παραθέτει ο Αγκάμπεν, δηλαδή ότι το παρελθόν αποτελεί την άβυσσο της σκέψης. Πράγματι, υπάρχει ένα τεράστιο ζήτημα περί μνήμης, το οποίο έχουμε θίξει και σε άλλα υστερόγραφά μας. Νιώθω ότι τα τελευταία ζοφερά χρόνια, ολοένα και περισσότερο καταφεύγουμε στη μνήμη για να ανακουφιστούμε από προβλήματα στα οποία δεν μπορούμε να βρούμε λύσεις. Όμως, κάνοντας τις αναπόφευκτες συγκρίσεις, διαπιστώνουμε ότι αυτή η μνήμη μπορεί να μας ρίχνει σε μια άβυσσο πιθανώς ακόμη χειρότερη από αυτή που βιώνουμε ως παρόν. Δηλαδή αντί να ανακουφιζόμαστε, πονάμε ακόμη περισσότερο ενθυμούμενοι είτε προσωπικές είτε συλλογικές στιγμές κατά τις οποίες αν δεν ήμασταν ευτυχισμένοι, τουλάχιστον νιώθαμε ότι παλεύαμε με ικανές πιθανότητες επιτυχίας για μια καλύτερη και ευτυχέστερη ζωή. Και αυτό όχι με μια διάθεση «βετερανισμού» και νοσταλγίας, αλλά σταθμίζοντας πραγματικά συμβάντα της ζωής μας. Για παράδειγμα, εκείνες τις αλησμόνητες μέρες των Δεκεμβριανών του 2008 στη φλεγόμενη Αθήνα, δεν είχαμε όλες και όλοι πιστέψει ότι επρόκειτο για μερικές από τις πλέον ευτυχείς στιγμές της ζωής μας, τότε που το ατομικό γινόταν επαναστατικά συλλογικό, παραφράζοντας και τον Γκουαταρί; Όμως αν το κάνουμε σήμερα, που η κατάσταση έχει εντελώς αντιστραφεί, αυτή η ανάμνηση μήπως μετατρέπεται σε έναν απίστευτο πόνο για τη σημερινή αδυναμία μας; Αγνοώ την απάντηση, σκέφτομαι μόνο ότι μόνο το ομηρικό νηπενθές θα μπορούσε να μας βοηθούσε στις σημερινές περιστάσεις. Αλλά η πίκρα που δεν γιατρεύεται, όσο κι αν κρύβεται, παραμένει και τότε η αμηχανία (τουλάχιστον) επιστρέφει και ίσως μόνο η φιλοσοφία να μπορεί να αποτελέσει μια διέξοδο. Μια φιλοσοφία που την ασκούμε παρέα με αγαπημένες φίλες και φίλους, όχι για να βρούμε τη λύση, αλλά για να την καταστήσουμε, ίσως και όχι στο πολύ μακρινό μέλλον, εφικτή.

ΟΙ ΠΑΛΙΟΙ ΜΑΣ ΦΙΛΟΙ

Ένα ενδιαφέρον στοιχείο που υπάρχει στις συναντήσεις με κάποιους  παλιούς μας φίλους/ες με τους οποίους/ες έχουμε χαθεί για καιρό, είναι ότι ξαναπιάνουμε το νήμα της συζήτησης λες και το είχαμε αφήσει μόλις χθες. Υπάρχει και εμφανίζεται αμέσως μια οικειότητα, η οποία είναι διαφορετική από εκείνη που έχουμε, ας πούμε, με τις παλιές ερωμένες ή εραστές. Αν μια αδιόρατη συγκίνηση στο βλέμμα, ένα ιδιότυπο άγγιγμα και μια κάποια αμηχανία επικρατεί στις πρώτες κουβέντες δύο ανθρώπων που υπήρξαν κάποτε εραστές υποδηλώνει την ύπαρξη μιας οικειότητας, αυτό που συμβαίνει με τους παλιούς φίλους είναι τελείως διαφορετικό. Καθώς ο υπογράφων πιστεύει ακράδαντα πως η φιλία και ο έρωτας είναι δύο εντελώς διακριτά πράγματα, εντυπωσιάζεται πάντοτε από τη ζεστασιά που νιώθει όταν συναντιέται με παλιές φίλες/ους με τις οποίες/ους είχε χαθεί για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα. Αν με τους χαμένους μας έρωτες σε τέτοιου είδους συναντήσεις νιώθουμε, όπως έγραψα και παραπάνω, κατ’ αρχήν μια αμηχανία και δεν ξέρουμε από πού να ξεκινήσουμε την κουβέντα αλλά και τι, σε τελευταία ανάλυση, να πούμε, με τα παλιά φιλαράκια μας τα πράγματα είναι τελείως διαφορετικά. Με έναν θα λέγαμε ανεξήγητο τρόπο, θυμόμαστε αμέσως τις καλές στιγμές που είχαμε μαζί, ξεχνάμε τις κακές (που ενίοτε οδήγησαν στη διακοπή της φιλίας μας) και περνάμε ευθύς αμέσως στην κουβέντα για τις σημερινές χαρές και λύπες μας. Τα παιδιά μας, εφόσον έχουμε, ή τα επαγγελματικά μας δεν μπαίνουν ποτέ σε πρώτο πλάνο, προηγείται η αναπόληση των στιγμών που ζήσαμε και η σχέση τους με το τι βιώνουμε σήμερα. Καταστάσεις, πόλεις, μέρη, άνθρωποι που μας σημάδεψαν τότε, επανέρχονται στο προσκήνιο, με αγωνία ρωτάμε τι απέγιναν, τι έμεινε, τι χάθηκε οριστικά. Γιατί η φιλία είναι πάντοτε άδολη και αμοιβαία αλληλέγγυα, πότε δεν κάνουμε φίλες/ους για ωφελιμιστικούς λόγους, κάτι, δηλαδή, που δεν συμβαίνει με τον έρωτα, ο οποίος ενέχει πάντοτε στοιχεία δόλου, κτητικότητας, προσωπικού οφέλους, στοιχεία μιας  προσωπικής μάχης εν κατακλείδι με τον θάνατο, που περιλαμβάνει  και την ενεργό συμμαχία της ποθητής/ού άλλης/ου. Κι όταν το αγαπημένο πρόσωπο χαθεί, νιώθουμε προδομένοι που μείναμε μόνοι σε αυτή τη διαρκή μάχη, που έτσι κι αλλιώς είναι, από την ίδια μας τη φύση, προορισμένη να χαθεί. Βεβαίως και οι φίλες/οι συμμετέχουν σε αυτόν τον αγώνα, όμως ο ρόλος τους είναι διαφορετικός, ας πούμε δεν βρίσκονται στην πρώτη γραμμή, αλλά στα μετόπισθεν.  Έτσι, αν ένα βράδυ του Φλεβάρη του 2026 συναντήσεις έναν παλιό σου φίλο σου που οι δρόμοι σας έχουν χωρίσει για κάποιο μεγάλο διάστημα, η πρώτη ερώτηση που κάνεις είναι αν είναι καλά σωματικά και συναισθηματικά, μετά μιλάτε  βιαστικά για το τι κάνει η οικογένειά σας και πως πάει η δουλειά σας, για να περάσετε αμέσως μετά στα ουσιαστικά, ξεκινώντας τις ερωτήσεις για τους παλιούς φίλους/ες που επίσης χάθηκαν, κυριολεκτικά ή μεταφορικά, για το τι απέγιναν τα στέκια που συνευρισκόσασταν, για τις πόλεις, όπως το Μιλάνο στη συγκεκριμένη περίπτωση, που κάποια γεγονότα τα ζήσατε εκεί μαζί του και τουλάχιστον εσένα σε σημάδεψαν μια για πάντα. Τι απέγιναν τα συντρόφια που την Πρωτοχρονιά του 2003 κάνατε μαζί τους περιφρούρηση στο κατειλημμένο εργοστάσιο της Άλφα Ρομέο στο Αρέζε, εκείνα στην κατάληψη Cox 18, που επισκεπτόσασταν ανελλιπώς όταν βρισκόσασταν στο Μιλάνο, εσύ περιστασιακά και εκείνος σταθερά λόγω αρχικά των σπουδών του και μετά εξαιτίας της επαγγελματικής του ενασχόλησης, τι συνέβη με μια πόλη που η γοητεία της χάθηκε στο πλαίσιο μιας έντονης τουριστικοποίησης, τι νιώσατε και τι θυμηθήκατε όταν σε διαφορετικές στιγμές και με διαφορετικά άτομα βρεθήκατε να πίνετε καφέ ή μπύρα στο μπαρ Magenta ή στο μπαρ Jamaica, χωρίς την παρουσία του ενός ή του άλλου; Κι αυτό όχι από νοσταλγία, αλλά από τη διάθεση να ξαναθυμηθείτε πράγματα και καταστάσεις που χωρίς αυτά θα ήσασταν μάλλον διαφορετικοί άνθρωποι, πολύ πιο κοντά στον τόσο δυσάρεστο τύπο των ανθρώπων χωρίς ιδιότητες. Χάρηκα λοιπόν  πολύ που ξαναείδα τον αγαπημένο μου φίλο Γιάννη Φ. και τα συζητήσαμε όλα αυτά πρώτα τρώγοντας στο «Άμα Λάχει» και μετά πίνοντας μπύρα στον «Ένοικο». Αναρωτηθήκαμε για το τι απέγιναν τα ωραία κορίτσια που αγαπήσαμε εκείνα τα χρόνια και πονέσαμε τόσο όταν χάσαμε, θυμηθήκαμε τις περιπλανήσεις μας στο κέντρο της πόλης και στα παλαίποτε Εξάρχεια του Μιλάνου (στα Ναβίλι και στις στήλες του Σαν Λορέντσο), κάποια κινηματικά συμβάντα στα οποία συμμετείχαμε, τις επισκέψεις μας στα κοινωνικά κέντρα της εποχής και τις συζητήσεις με τα συντροφάκια επί παντός επιστητού, για τα βιβλία που ανακαλύψαμε σε κινηματικά και μη βιβλιοπωλεία και μετά μεταφράσαμε, όπως, για παράδειγμα, τη «Συμμορία Μπελίνι» του Μάρκο Φίλοπατ (που πρωτοδιάβασα ακριβώς εκείνον τον Δεκέμβρη του 2002 και τις πρώτες μέρες του 2003). Και ενώ τα λέγαμε όλα αυτά, δεν μπόρεσα να μην του πω πώς δεν είναι τυχαίο ότι στην τελευταία μου επίσκεψη στο Μιλάνο, με μια γυναίκα που επίσης με σημάδεψε, κατέλυσα, χωρίς να το έχω καταλάβει αρχικά, σε ένα ξενοδοχείο στην οδό Λομπαρντία, ακριβώς απέναντι από τη διασταύρωση με την οδό Λουόζι, όπου τότε έμενε εκεί ο Γιάννης σε ένα κλασικό ιταλικό μεταπολεμικό διαμέρισμα μαζί με άλλα δύο αγαπημένα συντρόφια και ήταν εκεί που είχα φιλοξενηθεί  όταν ξεκινήσαμε, από το Μιλάνο ακριβώς, μαζί με έναν άλλο αλησμόνητο έρωτα, τη  χειμωνιάτικη περιπλάνησή μας με inter-rail στη δυτική Ευρώπη (Μιλάνο, Παρίσι, Λάιντεν, Άμστερνταμ, Ρότερνταμ, Χάγη, Ουτρέχτη, Βερολίνο, Μόναχο, Βενετία) η οποία είχε κρατήσει για λίγο παραπάνω από έναν μήνα. Σήμερα, γονείς και οι δύο, αυτός πολύ νεότερος και σε άρτια φυσική κατάσταση όπως πάντοτε, εγώ με πολύ πιο άσπρα μαλλιά και συνταξιούχος πλέον των γραφικών τεχνών, θυμηθήκαμε τα παλιά λες και ήταν χθες, λες και δεν είχε περάσει ούτε μια μέρα, αν και όλα αυτά συνέβησαν εδώ και είκοσι και βάλε χρόνια πριν. Αυτός αύριο φεύγει για την Κίνα όπου πλέον ζει και εργάζεται με τους αγαπημένους του, εγώ συνεχίζω να μένω εδώ, στα Πατήσια, ευρισκόμενος στην ανάγκη να πρέπει να φτιάξω και πάλι από την αρχή τη ζωή μου, κι έτσι, λίγο πριν πέσω για ύπνο, σκέφτηκα να γράψω αυτό το κείμενο ενώ αύριο έχω συνάντηση γονέων στο 132ο Δημοτικό Σχολείο του δήμου Αθηναίων που πηγαίνει  ο Ερρίκος και μετά τη δευτεριάτικη συνέλευση στο στέκι «Άνω-Κάτω Πατησίων». Η «Βίλλα Αμαλίας» που πρωτογνωριστήκαμε δεν υπάρχει πλέον, το «Λεονκαβάλο» που ήπιαμε μπύρες στο Μπαρέτο έχει εκκενωθεί από τον περασμένο Αύγουστο, οι παλιές αγάπες οριστικά χαμένες και μπορεί κάποιες ούτε που θα θυμούνται πλέον όλα αυτά, όμως οι φίλοι παραμένουν πάντοτε φίλοι και έτσι σκέπτομαι, καθόλου μελαγχολικά, πως ίσως κάποτε ξαναβρεθούμε στο κλασικό καφέ-στέκι απέναντι από το πανεπιστήμιο Στατάλε να συζητάμε με τον Γιάννη για την ιστορία της εργατικής αυτονομίας, για τη σημερινή κατάσταση του ανταγωνιστικού κινήματος στη δεύτερη πατρίδα μας, για τις εκδόσεις που πολύ θα θέλαμε να κάνουμε αλλά δυστυχώς τα πράγματα έχουν αλλάξει και ποιος ξέρει αν ενδιαφέρουν πια κανένα,  για τις φάσεις που ζήσαμε στο δρόμο σε κάποιες συγκρουσιακές διαδηλώσεις όπου συμμετείχαμε, για όλα αυτά, δηλαδή, που μας έκαναν συντρόφους και φίλους, μη σταματώντας ποτέ να είμαστε τέτοιοι.

Πατήσια, αργά το βράδυ της 15^ης Φλεβάρη 2026

ΜΙΑ ΣΥΝΗΘΙΣΜΕΝΗ ΜΕΡΑ

9.15 πρωί

Ο Σπύρος ξύπνησε από το φως του ήλιου που έμπαινε από το μισοκατεβασμένο ρολό της μπαλκονόπορτας. Όντας κοντά στη σύνταξη, δεν τον ένοιαζε πλέον τι ώρα θα πήγαινε στο δικηγορικό του γραφείο. Οι υποθέσεις ελάχιστες, ήταν κάποιες που είχαν τραβήξει σε βάθος χρόνου και πια δεν τις θυμόντουσαν ούτε οι πελάτες του. Η γραμματέας του είχε βγει σε σύνταξη εδώ και δυο χρόνια, το σταθερό τηλέφωνο χτυπούσε πλέον σπανίως, τον Σπύρο τον έπαιρναν σχεδόν όλοι στον κινητό, ποιον αυτόν που μέχρι το 2019 όχι μόνο δεν διέθετε τέτοιο, αλλά και ήταν ανοιχτά εναντίον της χρήσης του. Ας όψονται οι τράπεζες και ο covid 19, ο Σπύρος είχε μάθει πλέον να στέλνει μέχρι και μηνύματα! Κοίταξε την ώρα και σκέφτηκε να κοιμηθεί λίγο ακόμα, όμως το σφίξιμο στο στήθος είχε επανέλθει. Όχι, ο Σπύρος δεν είχε καρδιολογικό πρόβλημα, η δυσανεξία του οφειλόταν σε Εκείνη, που εδώ και 4 μήνες τον είχε αφήσει στα κρύα του λουτρού και δεν την είχε ακόμη ξεχάσει. Τουναντίον, τη σκεφτόταν ολοένα και περισσότερο, την έβλεπε παντού όπου κι αν πήγαινε στο κέντρο, θυμόταν συνεχώς τις ατέλειωτες βόλτες τους εκεί και τις συζητήσεις τους επί παντός επιστητού. Αποφάσισε να σηκωθεί. Έτσι κι αλλιώς κι αυτή η μέρα θα ήταν μια από τις συνηθισμένες του τελευταία, δεν προμηνυόταν κάτι ιδιαίτερο, πέρα από μια κανονισμένη επίσκεψη στο θέατρο.

11.05 πρωί

Ο Σπύρος είχε τελειώσει τον καφέ του, είχε δει στον υπολογιστή τις τελευταίες ειδήσεις και τα e-mail του, και φορούσε τη φόρμα του να πάει για τρέξιμο, όταν ήρθε ένα μήνυμα στο κινητό του. Ήταν η Γιώτα, ο πρώτος του μεγάλος έρωτας αφού είχε χωρίσει με τη γυναίκα του. Ένας έρωτας τρελός, με μεγάλο πάθος στην αρχή, υποσχόμενος πολλά, ο οποίος όμως είχε τελειώσει απρόσμενα με πρωτοβουλία της Γιώτας, λίγες μέρες πριν φύγουν για ένα καλοκαιρινό ταξίδι στην Πράγα. Ο λόγος; Η Γιώτα του είχε στείλει ένα mail που τον ευχαριστούσε για όσα όμορφα είχαν περάσει μαζί, αλλά αυτή δεν ήταν για πολλά, ναι γούσταρε πολύ στην αρχή, αλλά έβλεπε ασυμφωνία χαρακτήρων που θα οδηγούσε σε περιπέτειες, ας έμεναν στις λίγες ωραίες μέρες που είχαν περάσει μαζί και ας μη φθείρονταν. Και το ταξίδι; Η Γιώτα του είπε πως αν ήθελε θα μπορούσε να πάει με κάποιαν άλλη, με αυτή δεν γινόταν. «Μα με ποιαν άλλη, μαζί σου θέλω να πάω», της έγραψε ο Σπύρος. «Δυστυχώς δεν γίνεται» του απάντησε η Γιώτα, η οποία στη συνέχεια εξαφανίστηκε και ο Σπύρος την ξαναείδε μετά από εκείνον του Ιούνη του ΄22 τυχαία στη διαδήλωση για την επέτειο της δολοφονίας του Αλέξη Γρηγορόπουλου στα τέλη της χρονιάς. Τα είπαν και μια φορά τη Μεγάλη Τετάρτη του Πάσχα του ΄23, χάθηκαν και πάλι, και να που τώρα, έτσι στα ξαφνικά, του είχε στείλει ένα μήνυμα όπου του έγραφε πως θα έφευγε για πολυετή εγκατάσταση στην Αυστραλία, στην Αδελαΐδα συγκεκριμένα, όπου είχε πάρει μετάθεση για το εκεί ελληνικό προξενείο. Η Γιώτα δούλευε στο διπλωματικό σώμα και στη συνέχεια του μηνύματος του ζητούσε να τα πουν για μια τελευταία φορά πριν την αναχώρησή της, προκειμένου να του κάνει μια πρόταση. Ξέροντας  πως ένα από τα όνειρα του Σπύρου ήταν να πάει στην Αυστραλία, τον καλούσε να την επισκεφτεί μόλις ολοκλήρωνε την εγκατάστασή της.  Έδωσαν ραντεβού στις 2 το μεσημέρι σε ένα καφέ στη Φειδίου, κοντά στο γραφείο του Σπύρου που ήταν χαμηλά στη Θεμιστοκλέους. Αν και το συγκεκριμένο ήταν το καφενείο που είχαν πρωτοπιεί καφέ με Εκείνη, ακολουθώντας κάτι από την ομοιοπαθητική μέθοδο, ήταν εκεί που έδωσε ραντεβού στη Γιώτα.

13.15 μεσημέρι

Ο Σπύρος έκανε το συνηθισμένο του πέρασμα από το γραφείο, κανένα τηλέφωνο, κανένα μήνυμα στον τηλεφωνητή, ο θυρωρός είχε αλλάξει, το αγαπημένο του περίπτερο είχε κλείσει, ο παράξενος δικηγόρος του διπλανού γραφείου είχε εξαφανιστεί, άλλωστε πάντοτε έκανε περίεργες δουλειές που τον έκαναν να χάνεται για μεγάλα χρονιά διαστήματα, καθάρισε λίγο, έκανε λίγα βάρη να ξεσκουριάσει και να περάσει η ώρα, το πρωί στο τρέξιμο ήταν μια χαρά, του έκανε καλό να τρέχει, το αίμα κυκλοφορούσε και εκτονωνόταν η περισσευούμενη ενέργειά του. Κοίταξε το ρολόι στη βιβλιοθήκη, μπορούσε σιγά σιγά να πηγαίνει στο ραντεβού. Κάθισε σε ένα σχετικά απομονωμένο τραπέζι και δεν περίμενε πολύ, στις 2.00 ακριβώς έφτασε η Γιώτα. Αγχωμένη από τις προετοιμασίες του μεγάλου της ταξιδιού, του είπε πως δεν είχε πολύ ώρα, αυτός παρήγγειλε καπουτσίνο, εκείνη ένα εσπρεσάκι, άναψε το τοσκάνο του και ξεκίνησαν την κουβέντα, ενώ μέσα του ο Σπύρος σκεφτόταν πως αν και είχε περάσει τόσο καιρός που είχε να τη δει, του φαινόταν πως ήταν μόλις χθες που την είχε συναντήσει για τελευταία φορά εκείνο το Πάσχα στο αντιεξουσιαστικό στέκι της γειτονιάς του. Η Γιώτα μιλούσε ακατάπαυστα για το μελλοντικό της ταξίδι, το θεωρούσε δεδομένο πως θα πήγαινε να της επισκεφτεί, ο Σπύρος της το υποσχέθηκε (αν και δεν πολυπίστευε πως θα γινόταν πραγματικότητα) και μετά, χωρίς να έχει περάσει καλά καλά μια ώρα, κίνησαν για την Ομόνοια και χωρίστηκαν χωρίς να αποχαιρετιστούν, υποσχόμενοι ότι θα τα έλεγαν προσεχώς στην Αυστραλία. Ο Σπύρος πέτυχε αμέσως το 054 που θα τον πήγαινε στο σπίτι του στα Πατήσια, κι όταν το λεωφορείο έστριβε στην 3^η Σεπτεμβρίου, την είδε στο φανάρι να κοιτάζει το κινητό της. Η Γιώτα, που εκείνο το δίμηνο Απρίλη-Μάη του ’22, πολύ μακρινό τώρα πια, τον είχε κάνει να πιστέψει ότι βρήκε τον νέο του μεγάλο έρωτα, ήταν πλέον μια παλιά ιστορία.

17.30 απόγευμα

Ο Σπύρος πέρασε από το παλιό του σπίτι να κάνει παρέα στην κόρη του Αγγελική, αφού η πρώην σύζυγός του και μητέρα της είχε να κάνει τα δικά της. Θα γύριζε κατά τις 8 το βράδυ, προκειμένου ο Σπύρος να πάει στο θέατρο, όπου ανέβαζε το νέο της έργο η Αλεξία, μια γνωριμία που είχε κάνει μετά τον χωρισμό του με τη Γιώτα. Συγγραφέας και σκηνοθέτιδα, ο Σπύρος την είχε γνωρίσει σε μια βιβλιοπαρουσίαση στα Εξάρχεια, λίγο μετά την επιστροφή του από τη Βενετία, σε ένα ταξίδι in memoriam με παλιά αναρχικά συντρόφια. Έκαναν για κάμποσο καιρό παρέα, καφέ, μπαράκια, σινεμά, βόλτες, όμως καθώς η σχέση τους δεν μετατράπηκε σε κάτι άλλο, η στενή επαφή που είχαν τον πρώτο καιρό της γνωριμίας τους ατόνισε, ωστόσο συνέχισαν να τα λένε πού και πού, και μάλιστα έπινε μαζί της καφέ στην Καλλιδρομίου όταν του είχε τηλεφωνήσει Εκείνη και του είχε πει να συναντηθούν για να τα πουν. Ο Σπύρος είχε βοηθήσει πολύ την Αλεξία στο ανέβασμα του πρώτου της έργου στο θέατρο, αυτή του το αναγνώριζε πάντοτε και όποτε βρισκόντουσαν θυμόντουσαν με χαρά εκείνη τη συνεργασία τους. Τώρα ανέβαζε το δεύτερο έργο της και τον είχε καλέσει να το δει. Ο Σπύρος δεν είχε κάτι καλύτερο να κάνει εκείνο το βράδυ και έτσι αποφάσισε να πάει να δει το νέο της εγχείρημα. Μετά θα πήγαιναν και για ένα ποτάκι.

18.45 βραδάκι

Το μήνυμα στο κινητό του τον ξάφνιασε και πάλι. Ήταν Εκείνη. Μετά από μακρά απουσία από την Ελλάδα, του έγραφε πως είχε επιστρέψει για λίγες μέρες και θα ήθελε κάποια στιγμή να τα πουν από κοντά. Ο Σπύρος χαλάστηκε λίγο, δεν είχαν σταματήσει την επικοινωνία μετά τον χωρισμό τους, όχι κάτι ιδιαίτερο, κάνα τηλεφώνημα, κάνα μήνυμα, πάντοτε χαιρόταν όταν μάθαινε νέα της, αλλά τώρα που ήταν πάλι πίσω, σκέφτηκε ότι μια δια ζώσης συνάντησή τους μάλλον θα του έκανε κακό. Όμως, από την άλλη, ήθελε πολύ να την ξαναδεί. Εκείνη ήταν πραγματικά ο μεγάλος του έρωτας, γνωρίστηκαν τον Φλεβάρη του 2024, την αγάπησε τρελά, για εκείνη δεν ήξερε, έκαναν ένα πανέμορφο ταξίδι στη Φλωρεντία, πέρασαν μαζί το καλοκαίρι και μετά, τον Σεπτέμβρη τέλος. Ο Σπύρος έπαθε σοκ, το περίμενε με έναν τρόπο, γιατί Εκείνη του είχε πει πως θα έφευγε στην Ισπανία για δουλειά, όμως δεν ήθελε να το πιστέψει πως τελικά όλα θα τελείωναν. Όταν έφυγε ο Σπύρος ήξερε ότι την είχε χάσει οριστικά, όμως δεν ήθελε να το πιστέψει και ακόμη και τώρα δεν το πίστευε. Της απάντησε πως ναι, θα τα έλεγαν, αλλά μέσα του ήξερε πως αυτό δεν είχε πλέον κανένα νόημα. Όμως όπως ο πρεζάκιας θέλει πάντοτε την πρέζα του, έτσι κι αυτός δεν μπορούσε να κάνει πίσω, ας την έβλεπε έστω και για τελευταία φορά. Μόλις ήρθε η τέως σύζυγός του στο σπίτι, αντάλλαξαν μερικές κοινοτοπίες και ο Σπύρος αφού φίλησε την Αγγελική και της υποσχέθηκε ότι θα τα έλεγαν λίαν συντόμως, πήγε να πάρει λεωφορείο για το κέντρο και το θέατρο. Καθώς περίμενε στη στάση, ήρθε ένα ακόμη μήνυμα στο κινητό του. Ήταν από τη Δέσποινα, μια γνωριμία που είχε κάνει λίγο πριν τελειώσει ο χρόνος, μόλις τον περασμένο Δεκέμβρη, ενώ ακόμη τον βασάνιζε η τρέλα του για Εκείνη. Ωραία τύπισσα, μαμά δύο παιδιών, ενός αγοριού κι ενός κοριτσιού, χωρισμένη κι αυτή κάμποσο καιρό, πέρασαν ωραία τα Χριστούγεννα και την Πρωτοχρονιά, τον είχε σώσει από τον φόβο του για μοναχικές γιορτινές πόλεις σε μια πόλη που όλοι διασκέδαζαν ή έκαναν ότι διασκεδάζουν, αλλά τελικά αυτή η σχέση δεν πήγε παραπέρα, ενώ ο Σπύρος περίμενε ότι αλλιώς θα εξελίσσονταν τα πράγματα, δηλαδή πως θα γινόταν από φιλική ερωτική, στο καθιερωμένο τους ραντεβού της Πέμπτης η Δέσποινα του ανακοίνωσε ότι θα ήθελε να διέκοπταν για λίγο τις επαφές του, θα τα ξαναέλεγαν εν ευθέτω χρόνω. Ο Σπύρος δεν ξαφνιάστηκε και τόσο, μάλιστα λίγες μέρες πριν είχε πει στον αδελφό του, με τον οποίο τώρα πια είχαν αποκαταστήσει τις σχέσεις τους με τα από χρόνια κόντρες και τα έλεγαν τακτικά, πως δεν θα εκπλησσόταν αν η Δέσποινα του έλεγε αιφνιδίως να μην τα ξαναπούν. Και να που είχε επαληθευθεί. Στο μήνυμα τον ρωτούσε τι κάνει και ο Σπύρος απάντησε, ενώ βρισκόταν μέσα στο λεωφορείο, «καλά, να τα πούμε κάποια στιγμή». Κοινοτοπίες, δηλαδή, νάχαμε να λέγαμε.

22.30 βράδυ

Η παράσταση είχε τελειώσει, ο Σπύρος δεν πολυκατάλαβε το έργο, η Αλεξία πάντοτε είχε έναν δυσνόητο και αφαιρετικό λόγο, αυτός ήταν άνθρωπος της αφήγησης, κάτι τέτοια έργα δεν τα πολυέπιανε. Βεβαίως της είπε ότι του άρεσε, τα κατά συνθήκη ψεύδη, και μετά με μια παρέα από το θέατρο πήγαν σε ένα μπαράκι εκεί κοντά να πιουν ένα ποτό. Έπιασαν την κουβέντα, στην παρέα ήταν και δυο κυρίες , που κάποια στιγμή έδειξαν ενδιαφέρον για τα λεγόμενά του. Ποια λεγόμενα του δηλαδή, όταν η μία τον ρώτησε με τι ασχολείται, αυτός είπε με τίποτα και όταν η άλλη τον ρώτησε αν κάνει κάτι, αυτός απάντησε και πάλι τίποτα. Φάνηκαν να εντυπωσιάστηκαν και βάλθηκαν να τον «ανακρίνουν», ο Σπύρος, που τουλάχιστον αγενής δεν ήταν, τους εξήγησε στα σοβαρά τι εννοούσε, σιγοντάριζε και η Αλεξία, ήταν δικηγόρος για πολλά χρόνια, όμως τώρα πια ήταν στην απόσυρση, δεν ένιωθε πως έκανε κάτι το ιδιαίτερο, βρισκόταν, θα λέγαμε σε μεταβατική φάση μπροστά σε ένα άγνωστο μέλλον, με μόνη σταθερά την ύπαρξη της κόρης του. Σε λίγο θα έβγαινε στη σύνταξη, είχε χωρίσει κάμποσο καιρό, έμενε πλέον και πάλι στο πατρικό του και μάλιστα τους είπε ότι αυτό που τον εντυπωσίαζε περισσότερο στην τωρινή ζωή του ήταν πως ξυριζόταν μπροστά σε έναν καθρέφτη στον οποίο ξυριζόταν 40 χρόνια πριν. Η παρέα στο μεταξύ είχε παραγγείλει πίτσα. Και όταν η πίτσα έφτασε, ο Σπύρος είδε με έκπληξη ότι ήταν μία με προσούτο και ρόκα. Και τότε θυμήθηκε την πίτσα που είχε φάει με Εκείνη στη Φλωρεντία, όταν βγήκαν για φαγητό στην πρώτη τους νυχτερινή βόλτα στην πόλη. Όταν του πρόσφεραν κομμάτι, αυτός αρνήθηκε με τη συνηθισμένη δικαιολογία που δεν πεινούσε. Πού να πει την αλήθεια, ότι αυτή η πίτσα του θύμισε μαγικές μέρες του Απρίλη, με την αβέβαιη δόξα του έρωτα για την οποία τόσο ωραία είχε μιλήσει ο Σαίξπηρ.

12.30 μετά τα μεσάνυχτα

Αν και το κλίμα ήταν ενθουσιώδες, η παρέα είχε κουραστεί και αποφάσισαν να το διαλύσουν. Βγήκαν στην Ιπποκράτους να βρουν ταξί. Χωρίστηκαν ανάλογα με την κατεύθυνση του καθενός και της καθεμιάς. Ο Σπύρος πήγε με τις δύο κυρίες που πριν είχε πιάσει κουβέντα και οι οποίες πήγαιναν Κυψέλη. Η μία έμενε στην Κερκύρας και η άλλη, προς μεγάλη έκπληξη του Σπύρου, Καλλιφρονά και Δροσοπούλου. Εκεί ακριβώς που έμενε και η Δέσποινα! Ο Σπύρος τα έχασε με τη σύμπτωση, και αν και είχε πει ότι έμενε πιο κάτω στα Πατήσια, κατέβηκε μαζί με τη νέα του γνωριμία. Έπιασαν την κουβέντα για λίγο και μάλιστα μέσα σε σύντομο χρόνο είπαν μάλλον κάμποσα και για τους δυο τους , όταν εκείνη λίγο πριν αποχαιρετιστούν τον ρώτησε γιατί είχε κατέβει εκεί και δεν είχε πάει με το ταξί μέχρι το σπίτι του. Τι να της έλεγε ο Σπύρος; Ότι μόλις λίγες μέρες πριν, εκεί παραδίπλα, είχε περάσει κάποιες πολύ ωραίες στιγμές, που φαινόταν ότι θα ξανάδιναν ένα νόημα στη ζωή του; Της είπε ένα παραμύθι, ότι εκεί έμενε παλιά με μια φίλη του και συγκινήθηκε που βρέθηκε στο ίδιο μέρος μετά από χρόνια, η γυναίκα δεν φάνηκε να τον πολυπιστεύει, σίγουρα θα νόμισε ότι της έκανε καμάκι, όμως ο Σπύρος δεν της έκανε καμάκι, πραγματικά είχε συγκινηθεί και εντυπωσιαστεί από τη σύμπτωση. Ήταν αργά όταν έφτασε στο σπίτι του. Έπεσε να κοιμηθεί και λίγο πριν τον πάρει ο ύπνος, σκέφτηκε τη σημερινή συνηθισμένη του μέρα. Την όχι και τόσο συνηθισμένη τελικά. Μέσα σε λίγες ώρες είχε δει, μιλήσει ή διαβάσει μηνύματα από όλες τις γυναίκες που τον είχαν «ταλαιπωρήσει» τα τελευταία χρόνια. Η πρώην σύζυγός του, η Γιώτα, Εκείνη, η Δέσποινα, η Αλεξία. Αποκοιμήθηκε και μετά από καιρό είδε ένα παράξενο όνειρο. Σε ένα σπίτι που το θύμιζε το διαμέρισμα που είχε μείνει στη Βαρκελώνη το μακρινό 1997, η πρώην σύζυγός του έβαζε μουσική, η Γιώτα μιλούσε για τη διεθνή κατάσταση, η Αλεξία ξεφύλλιζε ένα φωτογραφικό άλμπουμ με παλιές φωτογραφίες από την πόλη της αναρχίας το 1936, η Δέσποινα σέρβιρε τζιν τόνικ και Εκείνη έκοβε μια πίτσα με προσούτο και ρόκα. Ο γάτος ο «γουργούρης» τριβόταν στα πόδια του και αυτός κάπνιζε «Ιτάλικο» και μιλούσε για το νόημα του δίνει ο έρωτας στα πράγματα, ενθυμούμενος ένα βιβλίο του Ντίνο Μπουτσάτι που είχε διαβάσει κάμποσα χρόνια πριν.

29/1/2026

Για το ηλιοβασίλεμα της Δύσης - Giorgio Agamben

Tarsila do Amaral. Composition (Lonely Figure). 1930

Όπως στη Νάπολη την Πρωτοχρονιά, πετάξτε τα όλα από το παράθυρο. Έπειτα, κατεβείτε στον δρόμο, μαζέψτε κάνα σπασμένο κομμάτι, τα σπασμένα κομμάτια φέρνουν τύχη. Το νέο φτιάχνεται με τα σπασμένα κομμάτια του παλιού.

2 Φλεβάρη 2026

 

Διγλωσσία και σκέψη

Ζούμε στη γλώσσα μας όπως οι τυφλοί που περπατούν στο χείλος της αβύσσου… η γλώσσα κυοφορεί καταστροφές και θα έρθει μια μέρα που θα στραφεί ενάντια σε εκείνους που τη μιλούν.

Γκέρσομ Σόλεμ

 

Όλοι οι λαοί της γης βρίσκονται σήμερα στην άβυσσο της γλώσσας τους. Κάποιοι έχουν αρχίσει να πέφτουν, άλλοι είναι ήδη μέσα και, πιστεύοντας ότι χρησιμοποιούν τη γλώσσα, χρησιμοποιούνται, αντιθέτως , χωρίς να το καταλαβαίνουν, από αυτή. Έτσι οι εβραίοι, που μεταμόρφωσαν την ιερή τους γλώσσα σε μια εργαλειακή, χρηστική γλώσσας, είναι όπως οι κακόβουλες ψυχές στην κόλαση, που πρέπει να πιούν αίμα για να μπορέσουν να μιλήσουν. Έως ότου ήταν περιορισμένη στη διαχωρισμένη σφαίρα της λατρείας, τους πρόσφερε έναν τρόπο που διέφευγε της λογικής των οικονομικών, τεχνικών και πολιτικών αναγκών βάσει των οποίων αποτιμούσαν τον εαυτό τους μέσα από τις γλώσσες που δανείζονταν από τους λαούς εντός των οποίων ζούσαν. Και στους χριστιανούς τα λατινικά πρόσφεραν επί μακρόν έναν χώρο στον οποίο η λέξη δεν ήταν μονάχα ένα εργαλείο πληροφορίας και επικοινωνίας, αλλά και κάτι με το οποίο μπορούσαν να προσευχηθούν και να ανταλλάξουν μηνύματα. Η διγλωσσία μπορούσε να υπάρχει και εντός της γλώσσας, όπως στην κλασική Ελλάδα, όπου η γλώσσα του Όμηρου –η γλώσσα της ποίησης– μετέφερε μια ηθική κληρονομιά η οποία, μπορούσε, κατά κάποιο τρόπο, να κατευθύνει τη συμπεριφορά εκείνων που μιλούσαν καθημερινά διαφορετικές και ευμετάβλητες διαλέκτους.

Είναι γεγονός ότι ο δικός μας τρόπος σκέψης καθορίζεται, λίγο πολύ ασυνείδητα, από τη δομή της γλώσσας μέσω της οποίας πιστεύουμε ότι μπορούμε να εκφραστούμε. Με αυτή την έννοια –όπως δεν κουραζόταν να επαναλαμβάνει ο Παζολίνι, αλλά και ο Δάντης είχε ήδη πλήρως διαισθανθεί, διακρίνοντας το χυδαίο που υπάρχει στη γλώσσα της γραμματικής την οποία μαθαίνουμε μελετώντάς τη– μια κάποια μορφή διγλωσσίας είναι αναγκαία για να εξασφαλιστεί η ελευθερία των ατόμων έναντι των αυτοματισμών και των περιορισμών που η μονογλωσσία, αποκρυσταλλωμένη ιστορικά στη μορφή μιας εθνικής γλώσσας, επιβάλλει σε αυτά σε αυξανόμενο βαθμό. Σε μια τέτοια γλώσσα δεν μπορούμε να σκεφτούμε, γιατί λείπει κείνη η μη δυνάμενη να εκφραστεί απόσταση ανάμεσα στο πράγμα προς έκφραση και στην έκφραση που μόνο αυτή μπορεί να εγγυηθεί την ύπαρξη ενός ελεύθερου χώρου στο σκεπτόμενο υποκείμενο. Η σκέψη είναι αυτό το υπόλειμμα και αυτή  η εσωτερική αποσύνδεση που διαρρηγνύουν την ασταμάτητη ροή της γλώσσας και την υποτιθέμενη αυτάρκειά της. Είναι μια τομή με την έννοια που έχει αυτός ο όρος στη μετρική της ποίησης: μια διακοπή η οποία, αναστέλλοντας τον ρυθμό των γλωσσικών αναπαραστάσεων, επιτρέπει την εμφάνιση της ίδιας της γλώσσας.

Αυτό που συμβαίνει σήμερα είναι ότι οι άνθρωποι, εντελώς υπόδουλοι σε μια γλώσσα που πιστεύουν ότι ελέγχουν, έχουν καταστεί σε τέτοιο βαθμό ανίκανοι να σκέφτονται, που προτιμούν να αναθέτουν τη σκέψη σε μια εξωτερική γλωσσική μηχανή, τη λεγόμενη τεχνητή νοημοσύνη. Αν, όπως οι εβραίοι σύμφωνα με τον Σόλεμ, όλοι οι λαοί, προχωρούν σήμερα τυφλά προς την άβυσσο μιας γλώσσας και ενός λόγου όπου μπορούμε να πούμε πως έχουν αφήσει τον εαυτό τους, αυτό σημαίνει ότι η γλώσσα από την οποία έχουν αποσυρθεί ως συνειδητά υποκείμενα αργά ή γρήγορα θα τους εκδικηθεί, μετατρέποντάς τους σε ερείπια.  Εμπιστευόμενοι μια γλώσσα που είναι ταυτοχρόνως εργαλείο και αφέντης, και της οποίας έχουν χάσει κάθε γνώση, αυτοί δεν ακούν τον θρήνο, την κατηγορία και την απειλή που αυτή, ενώ τους οδηγεί στην καταστροφή, δεν παύει να τους απευθύνει.

22 Γενάρη 2026