Η ΠΤΩΣΗ ΤΗΣ ΔΥΣΗΣ - Giorgio Agamben

Kadhim Hayder, Divine Horses (From the Marty's Epic), 1965

Η λέξη «Δύση» [«Occidente» στα ιταλικά, σ.τ.μ.], με την οποία ορίζουμε την κουλτούρα μας,  προέρχεται ετυμολογικά από το ρήμα πέφτω [cadere στα ιταλικά, σ.τ.μ.] και σημαίνει στην κυριολεξία «αυτό που πέφτει, που δεν σταματά να πέφτει». Συνδεδεμένοι με αυτό το ρήμα είναι επίσης οι όροι τύχη και τυχαίο [caso και casuale στα ιταλικά, σ.τ.μ.]. Εξ ου, αυτό που δεν σταματά να πέφτει και να δύει (occasus είναι στα λατινικά η δύση), υπόκειται επίσης στην τύχη, σε μια ασταμάτητη τυχαιότητα. Δεν μας ξαφνιάζει, λοιπόν, το γεγονός ότι σήμερα η κυβέρνηση των ανθρώπων και των πραγμάτων έχει πάρει τη μορφή πρωτοκόλλων επέμβασης, ανεξάρτητων από συγκεκριμένα αποτελέσματα, σε έναν κόσμο ο οποίος γίνεται κατανοητός σαν διαθέσιμος και μετρήσιμος ακριβώς όντας τυχαίος.  Η Δύση υπάρχει και κυβερνιέται μόνο στην εποχή του τέλους της και της επιμελούς πτώσης της, και, όπως ο Θεός της, βρίσκεται αδιάκοπα σε μια διαδικασία θανάτου. Όμως είναι ακριβώς σε αυτό που συνίσταται η δύναμή της: ένας αδιάκοπος θάνατος είναι ακριβώς ένας θάνατος χωρίς τέλος, μια άπειρη παροδικότητα ή τυχαιότητα, που υποτίθεται πως είναι πραγματικά ασταμάτητες.

Μια στρατηγική που προσπαθεί να αντιμετωπίσει αυτή την αέναη πτώση, πρέπει να βρει σε αυτή ένα διάκενο ή μια παύση, όπου η Δύση θα δει να διαρρηγνύεται η συνέχειά της και να  βυθίζεται μια για πάντα. Αυτή η αβυσσαλέα τομή είναι η μνήμη. Η Δύση, όντας τυχαία και παροδική, δεν έχει μια μνήμη του εαυτού της, δεν ξέρει ένα πέρασμα και έναν χώρο όπου κάτι σαν ανάμνηση μπορεί για μια στιγμή να διαρραγεί και να αναδυθεί. Μπορεί  σίγουρα να δημιουργεί αρχεία και μητρώα στα οποία να ταξινομεί συνεχώς τα γεγονότα –τις υποθέσεις– της ιστορίας της, αλλά της λείπει η ικανότητα να βιώνει  πραγματικά ένα παρελθόν, να ανοίγεται σε κάτι που σπάει τον ομοιόμορφο ιστό των αναπαραστάσεών της. Η ανάμνηση, η θύμηση έχει, αντιθέτως, τη μορφή ενός διάκενου στο οποίο η πτώση – η τύχη–  για μια στιγμή σταματάει και αφήνει να εμφανιστεί όπως ποτέ πριν ένα ετερογενές και μη αναπαραστάσιμο παρελθόν. «Ω παρελθόν, άβυσσος της σκέψης» (Σέλλινγκ): μόνο η σκέψη που πέφτει αποφασιστικά σε αυτή την άβυσσο μπορεί να οδηγήσει τη Δύση οριστικά στο τέλος της.

16 Φλεβάρη 2026

Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΣΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΤΗΣ ΑΔΥΝΑΜΙΑΣ ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ

Στην έβδομη επιστολή ο Πλάτων συνδέει την απόφασή του να αφιερωθεί στη φιλοσοφία με τις δυσάρεστες πολιτικές συνθήκες της πόλης στην οποία ζούσε. Αφού προσπάθησε παντοιοτρόπως να συμμετάσχει στη δημόσια ζωή, έγραψε, τελικά κατάλαβε ότι όλες οι πόλεις ήταν πολιτικά διεφθαρμένες (κακώς πολιτεύονται), κι έτσι ένιωσε υποχρεωμένος να εγκαταλείψει την πολιτική και να αφιερωθεί στη φιλοσοφία. Η φιλοσοφία εμφανίζεται σε αυτή την προοπτική σαν ένα υποκατάστατο της πολιτικής. Πρέπει να ασχολούμαστε με τη φιλοσοφία γιατί –σήμερα όχι λιγότερο από τότε– το πολιτικό πράττειν έχει καταστεί αδύνατο. Δεν πρέπει να ξεχνάμε αυτή την ιδιαίτερη σχέση μεταξύ πολιτικής και φιλοσοφίας, που καθιστά το φιλοσοφείν ένα υποκατάστατο της πολιτικής δράσης και σίγουρα όχι ένα πλήρως ικανοποιητικό αντιστάθμισμα για κάτι που δεν μπορούμε πλέον να κάνουμε. Τι αξία οφείλουμε τότε να αποδώσουμε σε αυτό το υποκατάστατο που δεν θα είχαμε επιλέξει αν η πολιτική ζωή ήταν ακόμα δυνατή; Η φιλοσοφία δείχνει εδώ την πραγματική της σημασία, που δεν είναι η επεξεργασία θεωριών και απόψεων οι οποίες θα προτείνονται σε εκείνους που πιστεύουν ακόμη πως μπορούν να κάνουν πολιτική. Η φιλοσοφία είναι μια μορφή ζωής, που μας επιτρέπει να ζούμε σε συνθήκες πολιτικά αβίωτες. Σε σχέση με αυτό –εφόσον μας επιτρέπει να κατοικούμε την ακατοίκητη και απολίτικη πόλη– η φιλοσοφική ζωή δείχνει να είναι η μοναδική δυνατή πολιτική στην εποχή της αδυναμίας της πολιτικής.

18 Φλεβάρη 2026

Υ.Γ. (του Παναγιώτη Καλαμαρά) Διαβάζοντας τα τελευταία αυτά κείμενα του Αγκάμπεν, θα μπορούσα να πω ότι η φιλοσοφία δεν είναι μόνο ένα υποκατάστατο της πολιτικής που δεν μπορούμε να κάνουμε, αλλά και ευρύτερα της ζωής που αν και επιθυμούμε δεν μπορούμε να έχουμε. Δηλαδή μιας ζωής όπου ο πόνος και ο ζόφος που πλανώνται διαρκώς γύρω μας, δεν θα έχει αυτή την επιμονή και διάρκεια τις οποίες παρατηρούμε σήμερα. Και τότε μας έρχεται στο μυαλό η ρήση του Σέλλινγκ που παραθέτει ο Αγκάμπεν, δηλαδή ότι το παρελθόν αποτελεί την άβυσσο της σκέψης. Πράγματι, υπάρχει ένα τεράστιο ζήτημα περί μνήμης, το οποίο έχουμε θίξει και σε άλλα υστερόγραφά μας. Νιώθω ότι τα τελευταία ζοφερά χρόνια, ολοένα και περισσότερο καταφεύγουμε στη μνήμη για να ανακουφιστούμε από προβλήματα στα οποία δεν μπορούμε να βρούμε λύσεις. Όμως, κάνοντας τις αναπόφευκτες συγκρίσεις, διαπιστώνουμε ότι αυτή η μνήμη μπορεί να μας ρίχνει σε μια άβυσσο πιθανώς ακόμη χειρότερη από αυτή που βιώνουμε ως παρόν. Δηλαδή αντί να ανακουφιζόμαστε, πονάμε ακόμη περισσότερο ενθυμούμενοι είτε προσωπικές είτε συλλογικές στιγμές κατά τις οποίες αν δεν ήμασταν ευτυχισμένοι, τουλάχιστον νιώθαμε ότι παλεύαμε με ικανές πιθανότητες επιτυχίας για μια καλύτερη και ευτυχέστερη ζωή. Και αυτό όχι με μια διάθεση «βετερανισμού» και νοσταλγίας, αλλά σταθμίζοντας πραγματικά συμβάντα της ζωής μας. Για παράδειγμα, εκείνες τις αλησμόνητες μέρες των Δεκεμβριανών του 2008 στη φλεγόμενη Αθήνα, δεν είχαμε όλες και όλοι πιστέψει ότι επρόκειτο για μερικές από τις πλέον ευτυχείς στιγμές της ζωής μας, τότε που το ατομικό γινόταν επαναστατικά συλλογικό, παραφράζοντας και τον Γκουαταρί; Όμως αν το κάνουμε σήμερα, που η κατάσταση έχει εντελώς αντιστραφεί, αυτή η ανάμνηση μήπως μετατρέπεται σε έναν απίστευτο πόνο για τη σημερινή αδυναμία μας; Αγνοώ την απάντηση, σκέφτομαι μόνο ότι μόνο το ομηρικό νηπενθές θα μπορούσε να μας βοηθούσε στις σημερινές περιστάσεις. Αλλά η πίκρα που δεν γιατρεύεται, όσο κι αν κρύβεται, παραμένει και τότε η αμηχανία (τουλάχιστον) επιστρέφει και ίσως μόνο η φιλοσοφία να μπορεί να αποτελέσει μια διέξοδο. Μια φιλοσοφία που την ασκούμε παρέα με αγαπημένες φίλες και φίλους, όχι για να βρούμε τη λύση, αλλά για να την καταστήσουμε, ίσως και όχι στο πολύ μακρινό μέλλον, εφικτή.