Η παιδική ηλικία του Αδάμ - Giorgio Agamben

Η αντίληψη του πολιτισμού μας για τον άνθρωπο δεν μπορεί να γίνει κατανοητή αν δεν θυμόμαστε ότι στη βάση του βρίσκεται ένας άνθρωπος χωρίς παιδική ηλικία: ο Αδάμ. Σύμφωνα με την αφήγηση της Γένεσης, ο άνθρωπος που ο Κύριος δημιουργεί και τοποθετεί στον Κήπο της Εδέμ είναι ένας ενήλικας, στον οποίο μιλάει και δίνει εντολές, και για τον οποίο δημιουργεί έναν σύντροφο ώστε να μην είναι μόνος. Και μόνο ένας ενήλικας, και σίγουρα όχι ένα βρέφος, θα μπορούσε να ονομάσει όλα τα ζώα στον κήπο.

Δεν προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι ένα ον χωρίς παιδική ηλικία δεν μπορεί να παραμείνει αθώο και είναι μοιραία καταδικασμένο στην ενοχή και την αμαρτία. Ίσως η απαισιοδοξία που καταδικάζει τη χριστιανική Δύση να παραπέμπει πάντοτε στο μέλλον την ευτυχία και την εκπλήρωσή της, να προέρχεται από αυτή τη μοναδική ανεπάρκεια, η οποία καθιστά τον Αδάμ ένα ον που έχει στερηθεί από την ίδια του τη σύσταση την παιδική ηλικία. Και ίσως είναι εξαιτίας αυτής της έλλειψης, της πιο πρωταρχικής από οποιαδήποτε αμαρτία, που, αφενός, η παιδική ηλικία είναι για τον καθένα μας ο τόπος της νοσταλγίας για την αδύνατη ευτυχία και, αφετέρου, στην κοινωνική οργάνωση, μια ελαττωματική συνθήκη, η οποία πρέπει να πειθαρχηθεί και να εκπαιδευτεί με κάθε κόστος. Και αν η ψυχανάλυση βλέπει το παιδί ως το κρυφό υποκείμενο κάθε νεύρωσης, αυτό ίσως συμβαίνει ακριβώς επειδή κάπου μέσα μας λειτουργεί το Αδαμικό παράδειγμα ενός ανθρώπου χωρίς παιδική ηλικία. Αυτό σημαίνει ότι η θεραπεία της ασθένειας της Δύσης - δηλαδή, μιας ενήλικης κουλτούρας η οποία, καταστέλλοντας την παιδική ηλικία, καταλήγει να καταδικάζει τον εαυτό της στην παιδικότητα - θα είναι δυνατή μόνο αν είμαστε ικανοί να αποκαταστήσουμε στον Αδάμ την παιδική του ηλικία.

 

13 Απρίλη 2026

 

Υ,Γ, (του Παναγιώτη Καλαμαρά)Καθώς προχωρώ τη συγγραφή της αυτοβιογραφίας μου, συνδεδεμένης πάντοτε με τα τεκταινόμενα του κοινωνικού ανταγωνισμού κυρίως με αναρχικό πρόσημο, τα οποία τα έχω βιώσει από το μακρινό τώρα πια 1978, σκέφτομαι, με αφορμή το ανωτέρω κείμενο του Αγκάμπεν τη δική παιδική ηλικία και αναπόφευκτα τη συγκρίνω με αυτή που περνάει ο Ερρίκος. Δεν ξέρω ποιού θα είναι καλύτερη, είναι ένας απολογισμός που θα γίνει πολύ αργότερα (και δεν ξέρω αν είναι καν απαραίτητος), αλλά είμαι σίγουρος ότι αν δεν καταφέρουμε να ξεπεράσουμε την παιδικότητά μας με όσο το δυνατόν λιγότερο τραυματικό τρόπο, δεν πρόκειται να ωριμάσουμε ποτέ και θα μείνουμε προσκολλημένοι σε μια εποχή, που έτσι κι αλλιώς, κάποια στιγμή περνάει οριστικά. Βλέποντας κανείς τους τύπους που μας κυβερνούν σήμερα, τον Τραμπ, τον Νετανάχιου, τον Μητσοτάκη και πολλούς άλλους, καταλαβαίνει εύκολα το δίκιο που έχει ο Αγκάμπεν όταν μιλάει για έναν Αδάμ χωρίς παιδική ηλικία. Έναν Αδάμ, δηλαδή, που ενώ θέλει να παριστάνει τον ενήλικα, έχει μείνει προσκολλημένος στην εποχή που ήταν παιδί και, απ’ ότι φαίνεται από τους παραπάνω, ένα ναρκισσιστικό αλλά τραυματισμένο παιδί, που θεωρεί ότι μπορεί να παίρνει εκδίκησή του για ότι του είχε συμβεί δολοφονώντας άλλα παιδιά στη Γάζα, στον Λίβανο και στο Ιράν.

Η Ράβδος και το Χέρι - Giorgio Agamben

«Καυχιέται ποτέ η αξίνα έναντι αυτού που τη χρησιμοποιεί,  ή μήπως το πριόνι περηφανεύεται σ’ εκείνον που το δουλεύει; Σαν να μπορούσε το ραβδί να χειριστεί αυτόν που το κρατάει, σαν να μπορούσε η βέργα να σηκώσει εκείνον που δεν είναι φτιαγμένος από ξύλο» (Ησαΐας 10). Τα λόγια του προφήτη περιγράφουν ακριβώς αυτό που συμβαίνει σήμερα, οι τεχνολογικές συσκευές είναι το ραβδί που ισχυρίζεται ότι  μπορεί να κατευθύνει και, στην πραγματικότητα, κατευθύνει όποιον το χειρίζεται ή, μάλλον, πιστεύει ότι το χειρίζεται. Και η τεχνητή νοημοσύνη εμφανίζεται τη στιγμή που ο άνθρωπος, τώρα πια ανίκανος να ελέγξει τα εργαλεία που ο ίδιος δημιούργησε, πέφτει θύμα αυτού που ο Gunther Anders ονόμασε προμηθεϊκή ντροπή και, εγκαταλείποντας τη σκέψη, υποτάσσεται στο ραβδί που του ξέφυγε από το χέρι.

 

16 Μάρτη 2026

 

Μωραίνει Κύριος ον βούλεται απολέσαι

 

Αξίζει να σκεφτούμε σχετικά με ένα γεγονός τόσο απίστευτο ώστε να επιδιώκεται με κάθε κόστος να απωθηθεί, ότι δηλαδή το κράτος που ισχυρίζεται ότι είναι το πιο ισχυρό στον κόσμο, κυβερνάται εδώ και χρόνια από ανθρώπους που είναι, τεχνικά μιλώντας, μωροί. Αυτό δεν σημαίνει ότι δίνουμε μια ακραία μορφή σε μια πολιτική κρίση: ότι ο Τραμπ - όπως σίγουρα ο Μπάιντεν πριν από αυτόν - πρέπει να θεωρείται μωρός με την παθολογική έννοια του όρου είναι κάτι που τώρα πια αποδέχονται πολλοί ψυχίατροι, κι όποιος παρατηρήσει τον τρόπο ομιλίας του δεν μπορεί παρά να συμφωνήσει. Είναι αυτονόητο ότι αυτό που μας ενδιαφέρει εδώ δεν είναι η κλινική περίπτωση ατόμων με το όνομα Τραμπ και Μπάιντεν. Αντίθετα, το ερώτημα που δεν μπορούμε παρά να θέσουμε είναι το εξής: ποια είναι η ιστορική σημασία του γεγονότος ότι μια χώρα όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες - που κατά κάποιο τρόπο ηγούνται ολόκληρης της Δύσης - κυβερνάται από ένα ψυχικά άρρωστο άτομο; Ποια ριζική πνευματική και ηθική παρακμή, πριν ακόμη από πολιτική, μπορεί να οδήγησε σε μια τόσο ακραία συνέπεια; Το ότι η μοίρα της Δύσης σφραγίστηκε από τον μηδενισμό ήταν κάτι που ο Νίτσε είχε ήδη διαγνώσει πριν από έναν αιώνα, μαζί με τον θάνατο του Θεού: αλλά το ότι ο μηδενισμός θα έπαιρνε τη μορφή της μωρίας δεν ήταν προεξοφλημένο. Ίσως με κάποιο τρόπο από συμπόνια και οίκτο ο Θεός που θέλει να χαθεί η Δύση, την οδηγήσει να προχωρήσει στο τέλος της όχι με επίγνωση και ευθύνη, αλλά με απερισκεψία και τρέλα.

30 Μάρτη 2026

Υ.Γ. (του Παναγιώτη Καλαμαρά)Είναι πραγματικά παράδοξο το γεγονός στο οποίο αναφέρεται στο δεύτερο κείμενό του ο Αγκάμπεν, ότι δηλαδή στις ΗΠΑ κυβερνούν άνθρωποι οι οποίοι εύκολα διαπιστώνει κανείς (αρκεί να μην είναι από τους οπαδούς και ψηφοφόρους τους) ότι έχουν σοβαρά ψυχολογικά προβλήματα. Από την άλλη αρκεί αυτό για να εξηγήσει τα όσα συμβαίνουν σήμερα; Είναι πολύ δύσκολο να μιλήσει όποια/ος τίθεται στην πλευρά του κοινωνικού ανταγωνισμού για τις αιτίες του πολέμου, αν και ουδέποτε κηρυγμένου, που προκλήθηκε από την επίθεση των ΗΠΑ/Ισραήλ στο Ιράν. Και ακόμη πιο δύσκολο να πάρει μια θέση, να μην κρατήσει δηλαδή ίσες αποστάσεις. Αν και θεωρώ δεδομένο ότι η εισβολή και η ισοπέδωση από το κράτος του Ισραήλ της Γάζας (όπως και η εισβολή του στον Λίβανο), πρόκειται ουσιαστικά για μια αστυνομική επιχείρηση καταστολής της εξέγερσης που συνέβη σε μια τεράστια ανοιχτή φυλακή όπως είναι η Λωρίδα της Γάζας (όπως πολύ σωστά διέγνωσε ο Μάικλ Χαρντ ήδη από τον Οκτώβρη του 2023), η επίθεση του αμερικανικού και ισραηλινού κράτους στο Ιράν μπορεί να θεωρηθεί το ίδιο; Και τι ρόλο παίζει ο πολιτιστικός παράγοντας, δηλαδή η προσπάθεια του δυτικού (θρησκευτικού, κυριαρχικού και καπιταλιστικού) μοντέλου οργάνωσης της κοινωνικής ζωής να επιβληθεί σε ένα μοντέλο (θρησκευτικό, κυριαρχικό και καπιταλιστικό)που έχει αρκετές και ουσιαστικές διαφορές μαζί του; Σαφώς υπάρχει το οικονομικό κίνητρο, αλλά μήπως υπάρχει και κάτι άλλο, που ενίοτε χρειάζεται και μιας ψυχαναλυτικής ανάλυσης; Και αν κάποτε ο πόλεμος χρησίμευσε για το ξέσπασμα μιας επανάστασης, της ρωσικής (που ίσως και σε αυτό οφείλεται, σε έναν βαθμό, η τραγική της εξέλιξη), υπάρχει σήμερα πιθανότητα να συμβεί κάτι τέτοιο σε κοινωνίες όπως αυτές των ΗΠΑ, του Ισραήλ ή του Ιράν; Συνέβη άλλωστε κάτι τέτοιο στη Ρωσία και στην Ουκρανία, παρά τις εκατόμβες νεκρών; Δύσκολο να απαντήσουμε σε όλα αυτά, καθώς ακόμη διακατεχόμαστε από τις αναλύσεις θεωρητικών σχημάτων που αφορούσαν τους περασμένους αιώνες, αλλά αδυνατούν να ερμηνεύσουν το σήμερα και ακόμη περισσότερο να παρουσιάσουν διεξόδους στην κατεύθυνση της ισοελευθερίας. Ίσως έτσι και να εξηγείται η αδυναμία μαζικής άρθρωσης μιας αντιπολεμικής αντίστασης, όπως για παράδειγμα συνέβη το 2003 με την εισβολή των ΗΠΑ στο Ιράκ. Μια αδυναμία που όλες και όλους μας πληγώνει, αλλά προς το παρόν μοιάζει πολύ δύσκολο να την υπερβούμε. Και το «κακό» είναι ότι δεν πιστεύουμε πως υπάρχει ένας θεός που θα το κάνει στη θέση μας.