Δευτέρα 16 Νοεμβρίου 2026

Οι αναρίθμητοι άνθρωποι - Giorgio Agamben



Ο αναρίθμητος λαός

Ένα από τα θεμελιώδη πολιτικά προβλήματα – αν όχι τo πιο επείγον – είναι πώς να σκεφτούμε μια πολλαπλότητα (ή ένα πλήθος) που δεν μπορεί να αριθμηθεί. Ως πολιτική έννοια, ο λαός στην πραγματικότητα έχει νόημα μόνο υπό την προϋπόθεση ότι δεν μπορεί να αριθμηθεί· αν μπορεί να υπολογιστεί, αυτό που έχει σημασία δεν είναι πλέον ο λαός ως τέτοιος, αλλά μια αριθμητική ποσότητα, η λεγόμενη πλειοψηφία, εντός της οποίας ο λαός διαλύεται μέσω του διεστραμμένου μηχανισμού των εκλογών ή των δημοψηφισμάτων. Ο λαός – όπως και το ανθρώπινο είδος – δεν είναι ένα σύνολο αποτελούμενο από αριθμήσιμες ενικότητες: ο «λαϊκός» ή «ειδολογικός χαρακτήρας – δηλαδή ο πολιτικός χαρακτήρας – πρέπει να ανήκει καθ’ ολοκληρίαν στο άτομο ως τέτοιο. Είναι αυτό που προσπάθησε να αποτυπώσει ο Μαρξ με την έννοια του Gattungswesen («ουσία του είδους»), που ορίζει τον οποιονδήποτε άνθρωπο και όχι μια αριθμήσιμη. Καθώς κάθε άνθρωπος «αναφέρεται στον εαυτό του ως το  παρόν και ζωντανό είδος», αυτό δεν μπορεί να είναι ένα αριθμητικό άθροισμα ατόμων, αλλά μια πραγματικότητα που ενυπάρχει ουσιαστικά και πλήρως στον καθένα. Αν ο λαός, όπως το ανθρώπινο είδος, είναι αριθμήσιμος, χωρίζεται όχι μόνο σε μια πλειοψηφία και μια μειοψηφία, αλλά και σε παρατάξεις, μεταξύ των οποίων διεξάγεται αναγκαστικά ένας εμφύλιος πόλεμος. Ο Χομπς, στον Λεβιάθαν, προσπάθησε να λύσει αυτό το πρόβλημα  υποθέτοντας την ύπαρξη ενός αριθμήσιμου πλήθους, το οποίο αποκάλεσε διχασμένο πλήθος, που συγκροτείται σε ενότητα στο σώμα του κυρίαρχου· αλλά αυτό σημαίνει ότι ο λαός δεν έχει ενότητα παρά μόνο αν αυτοκαταργηθεί στο τεχνητό πρόσωπο του κυρίαρχου.
Πώς να σκεφτούμε, λοιπόν, ένα αναρίθμητο πλήθος; Η λαϊκότητα και η πολιτικότητα δεν είναι από εκείνες τις ιδιότητες που μπορούν να οριστούν συγκεκριμένα, οι οποίες, όπως η ενότητα της φυλής για τους ναζιστές, μπορούν να αποδοθούν σε κάθε άτομο. Αυτές προκύπτουν, μάλλον, από την απουσία ενός κοινού ταυτοτικού στοιχείου, που καθορίζει το ανήκειν σε αυτό ή σε εκείνο το σύνολο, σε αυτή ή σε εκείνη την τάξη, και το καθιστά ως τέτοιο αριθμήσιμο. Όπως και το προλεταριάτο σύμφωνα με τον Μαρξ, ο λαός δεν μπορεί να ταυτιστεί με τον εαυτό του, είναι συντακτικά μη-σύνολο. Αν προσπαθήσουμε να τον συλλάβουμε ως σύνολο, αυτός θα αντισταθεί σε κάθε ορισμό και αυτή η αντίσταση, αυτό το αναρίθμητο υπόλοιπο, είναι ο λαός, είναι το γνήσιο πολιτικό στοιχείο.

23 Οκτώβρη 2026

Νεολιθικός Συντηρητικός

Ο Πολ Γκούντμαν, ένας από τους πιο ριζοσπάστες αναρχικούς στοχαστές του 20ου  αιώνα, αυτοπροσδιορίστηκε κάποτε ως «νεολιθικός συντηρητικός». Και ο Ιβάν Ίλιτς, ο οποίος πίστευε ότι στεκόταν με το ένα πόδι στην καθολική παράδοση και με το άλλο στη λάσπη της εποχής του, είπε ότι η ορθοδοξία του ήταν τόσο αρχαία και πλήρης, ώστε κατέληγε να είναι επαναστατική. Αυτό σημαίνει ότι για να κατανοήσουμε και τελικά να αναιρέσουμε τον ιστορικό χρόνο στον οποίο ζούμε, πρέπει να έχουμε το ένα πόδι στην προϊστορία. Αυτή η κατάσταση στο κατώφλι ή στο όριο μεταξύ δύο μη μετρήσιμων εποχών, είναι ακριβώς αυτό για το οποίο αποκαλύπτεται ανίκανη η εποχή μας. Όχι μόνο σκέφτεται μονοδιάστατα, αλλά έχει χάσει κάθε σχέση με το παρελθόν της, χωρίς το οποίο κάθε πρόσβαση στο παρόν είναι αδύνατη. Γι’ αυτό μπορεί να προσβλέπει μονάχα σε ένα μέλλον, που στην πραγματικότητα δεν είναι παρά η συνέπεια ενός παρελθόντος το οποίο αγνοεί εντελώς, αν και την κινεί με τα νήματά του όπως μια μαριονέτα. Μόνο όποιος στέκεται σε δύο πόδια μεταξύ του παρελθόντος και του παρόντος, μπορεί να λογαριαστεί με αμφότερα και να μην καθορίζεται εν αγνοία του. Μόνο ένας νεολιθικός συντηρητικός μπορεί να είναι αρκετά επαναστατικός για να ανοίξει έναν νέο χώρο στη σκέψη και τη δράση.

\

30 Οκτωβρίου 2026

 

Πολιτικές εκλογές ή δημοσκοπήσεις;



Το ότι αυτή που συνεχίζουμε να αποκαλούμε δημοκρατία έχει χάσει το νόημά της αποδεικνύεται από την αδιάκριτη χρήση των δημοσκοπήσεων, οι οποίες αποκαλύπτουν το προφανές πλέον γεγονός ότι οι εκλογές είναι μόνο μια δημοσκόπηση γνώμης και όχι η έκφραση μιας πολιτικής βούλησης. Οι δημοσκοπήσεις, που δείχνουν κάθε μέρα, μέσα από τις παραλλαγές των απόψεων των ερωτηθέντων, την αριθμητική παρουσία των κομμάτων, πραγματοποιούν ένα είδος συνεχών εκλογών, που κανείς δεν ελέγχει και οι οποίες μπορούν, ως εκ τούτου και όπως όντως συμβαίνει, να χειραγωγούνται, ώστε, με τη με τη σειρά τους, να επενεργούν στη γνώμη της οποίας πρέπει να είναι η έκφραση. Ονομάζουμε δημοκρατία την κυβέρνηση της κοινής γνώμης, δηλαδή κάτι πολιτικά εντελώς ανύπαρκτο, που δεν έχει άλλη πραγματικότητα πέρα από τις δημοσκοπήσεις, οι οποίες, τη στιγμή που φαίνεται να την καταγράφουν, τη δημιουργούν ασταμάτητα, τη μεταβάλλουν και τη χειραγωγούν. Η διαδικασία μέσω της οποίας η «γενική βούληση» του Ρουσσώ, που δεν μπορεί να αριθμηθεί, μετατρέπεται σε κοινή γνώμη, η οποία είναι μονάχα θέμα αριθμών, καθορίζει την τύχη των δυτικών δημοκρατιών.

2 Νοέμβρη 2026

Υ.Γ. (του Παναγιώτη Καλαμαρά) Το γεγονός ότι η δραπέτευση ενός ανθρώπου 74 ετών, θέτοντας σε άμεσο κίνδυνο τη σωματική του ακεραιότητα, δεν αποτελεί για το σύγχρονο αστυνομικό κράτος λόγο απονομής χάριτος για ένα αδίκημα που, εν κατακλείδι, ο θύτης του το έχει πληρώσει με μερικά χρόνια φυλακή και πολυετή εξορία, αποδεικνύει περίτρανα ότι αυτό το κράτος δεν πρόκειται ποτέ να χαριστεί στους συνειδητούς αντιπάλους του, σε εκείνους, που κάποια στιγμή της ζωής του, το αμφισβήτησαν ακόμη και ένοπλα. Βεβαίως δεν χρειάζεται κανείς να δει τι συμβαίνει στην Ιταλία ή στην Αργεντινή για να επιβεβαιώσει του λόγου το αληθές, αρκεί να ρίξει μια ματιά στο τι συμβαίνει εδώ, στην Ελλάδα, στο λίκνο της δημοκρατίας, όπου το κράτος εξαίρεσης στερεί το δικαίωμα σε έναν κρατούμενο όπως ο Αλέξανδρος Γιωτόπουλος να βγει από τη φυλακή μετά από 24 χρόνια κράτησης, αν και άλλα ορίζει ο θεσπισμένος από το ίδιο νόμος (και ενώ ο Γιωτόπουλος αρνείται σταθερά τη συμμετοχή του σε μια ένοπλη οργάνωση όπως η «17Ν» και καταδικάστηκε σε ισόβια μόνο κατόπιν των μαρτυριών των συγκατηγορουμένων του). Αν και είμαι πολύ μακριά από την θεωρητικο-πρακτική δραστηριότητα του Λεονάρντο Μπερτουλάτσι και της οργάνωσης στην οποία συμμετείχε τη δεκαετία του ’70 στη γείτονα («Ερυθρές Ταξιαρχίες»), δεν μπορώ παρά να αποτιμήσω θετικά τη διαρκή του αγάπη  για την ελευθερία, τέτοια που τον έκανε να ακολουθήσει για μια ακόμη φορά τον επώδυνο δρόμο της φυγής, ελπίζοντας να μην έχει την τύχη του Τσέζαρε Μπατίστι, που τον παρέδωσε η αριστερή κυβέρνηση του Έβο Μοράλες στις ιταλικές αρχές, εκτίοντας πλέον πολυετή κάθειρξη. Και κάτι ακόμα. Είδα με την Α. το θεατρικό έργο «Ανεξάρτητα κράτη» και θυμήθηκα και πάλι το τέλος του γιατρού ΒασίληΤσιρώνη, που τίμησε την έννοια άνθρωπος πολλαπλώς στη ζωή του. Για μια ακόμη φορά, όταν τελείωσε η εξαιρετική αυτή παράσταση, σκέφτηκα ότι καθόλου αδίκως δεν βγήκε το σύνθημα «αλήτες, ρουφιάνοι, δημοσιογράφοι», αν και έχω μια επιφύλαξη για το «αλήτες», αφού πολλές φορές κάποιοι «αλήτες» σώζουν με τις πράξεις τους την τιμή της δημοκρατίας (όπως συμβαίνει τον τελευταίο καιρό σε πολλές γαλλικές πόλεις).